Tag Archives: Белорусская консерватория

125 гадоў паэта Элі Савікоўскага

Паэт Эля (Ілья Якаўлевіч) Савікоўскі нарадзіўся 20.01.1893 у мястэчку Палонка Баранавіцкага павета Гродзенскай губерні. Памёр 11.05.1959 у Мінску.

* * *

Гірш Рэлес. Ён быў сярод першых

У пачатку 1920-х гадоў, калі ў Беларусі толькі з’явілася савецкая яўрэйская прэса, сярод яўрэйскіх пісьменнікаў у Мінску вылучаліся Эля Савікоўскі і Мойшэ Юдовін. Эля Савікоўскі ў той час быў адным з найбольш пладавітых паэтаў. У 1923 г. выйшла яго кніга вершаў “Фарместэніш” (“Навыперадкі”). Нягледзячы на тое, што малады паэт выхоўваўся ў рэлігійным духу, шмат гадоў вучыўся ў ешыве, ён прыняў новае жыццё з радасцю і энтузіязмам і асудзіў стары рэлігійны быт.

У 1920 годзе, калі маладая савецкая рэспубліка вяла змаганне з ворагамі, Савікоўскі ў адным з вершаў пісаў:

Свет стаіць – гарматай цэліцца ў мяне,

Хоча ўкласці ніц на брук,

Точыць сваю шаблю-зуб

На мяне.

А я – іду ўперад,

А я – іду ўперад?

Заганяю далеч дзікую ў аброць,

Быццам раскілзанага каня.

Што такое час і чым ёсць плоць,

Калі пеніцца ад націску зямля? (…)

Палі дні зняможаны да ног,

Просіць прабачэння ноч.

Ты замкні сваю крывую крамку, Бог,

Выстаў клунак з ліхам за ламаны грош.

Тоўстымі рукамі неба я буру,

Нанізаў абрыўкі неба на кап’ё.

…Волат змею ў блізкае раннё

Молатам раздушыць галаву.

Вершы Элі Савікоўскага ў той час былі прасякнуты імпэтам і пафасам. У іх адчуваўся ўплыў футурыстаў і сімвалістаў. Яны часта друкаваліся з уласнымі “кампазіцыямі” паэта. Як кажуць знаўцы, у Савікоўскага такі было моцнае музычнае чуццё (у 1930-х Э. Савікоўскі вучыўся ў беларускай кансерваторыі, сябраваў з М. Аладавым, А. Багатыровым. – перакл.). У 1920-х яго вершы часта спяваліся на школьных вечарынах, уключаліся ў праграмы самадзейных калектываў, і нават прафесійныя спевакі мелі іх у сваіх рэпертуарах.

Выявы і факсіміле Э. Савікоўскага – іўрыт, ідыш

Да “вопытнага паэта” тады нясмела завітваў кучаравы хлопец, які падпісваў свае першыя вершы псеўданімам “І. З. Зембін”. Час ад часу разам з Харыкам прыходзіў у рэдакцыю зусім юны бялявы хлапчук, эвакуіраваны з Панявежыса, – Зэлік Аксельрод. Ён прыносіў вершы для газеты “Дэр векер”. Эля Савікоўскі падбадзёрваў пачаткоўцаў:

– Пішыце, хлопцы, з цягам часу будзеце сапраўднымі паэтамі.

Праз пару гадоў вучні пераўзышлі настаўніка. Ля штурвалу маладой ідышнай літаратуры ў Беларусі сталі Ізі Харык, Зэлік Аксельрод, Яша Бранштэйн, Хезкл Дунец. Прыкметнае месца заняла і група пачаткоўцаў з газеты “Юнгер арбэтэр” – Мойшэ Тэйф, Гірш Каменецкі, Хаім Ласкер, Мендл Ліфшыц і іншыя. А паэт Эля Савікоўскі застаўся як бы “у ценю”.

Сціплы Савікоўскі не наракаў на лёс. Наадварот, ён захапляўся тым, як яўрэйская літаратура расквітнела за пару гадоў. І пры гэтым дабрадушна пасміхаўся вачыма праз свае драцяныя акуляры.

Калі Ізі Харык, стаўшы галоўным рэдактарам часопіса “Штэрн”, звяртаўся да Савікоўскага па вершы для часопіса, той адказваў:

– Як-небудзь паспрабую штосьці накрэмзаць…

Між іншым, Харык усе гады ставіўся да Савікоўскага з пашанаю і моцна любіў яго. З боку гэта выглядала трохі дзіўна: вядомы паэт глядзіць “знізу ўверх” на малавядомага, які да таго ж друкуецца дужа рэдка. А калі Савікоўскаму радзілі: “Ну і ну! Чаму ж не нясеце ў “Штэрн” сваіх вершаў? Харык жа канечне іх надрукуе”, – ён адказваў: “Вось таму і не нясу. Харык не адмовіць нават тады, калі гэтыя вершы акажуцца слабымі. Я не хачу карыстаць з такой магчымасці”…

Матэрыяльна Савікоўскі быў забяспечаны. Ён працаваў бухгалтарам і дасягнуў вялікіх поспехаў у сваёй справе. У канцы 1920-х гг. ён стаў галоўным бухгалтарам рэспубліканскай будаўнічай арганізацыі. Аднак з літаратурай сувязей не парваў. Праўда, яго рэдка бачылі ў рэдакцыях і ў пісьменніцкіх суполках, але ён выкарыстоўваў кожную вольную хвіліну для творчасці. Яго творы з’яўляліся і ў перыёдыках, і асобнымі кніжкамі.

Адна з падзабытых публікацый Э. Савікоўскага – верш, прысвечаны амерыканскаму пісьменніку Аўрому Рэйзену. Менская газета “Акцябер”, 1928.

У 1928 г. выйшла яго кніжка вершаў-спеваў для дзяцей школьнага веку. Вершы суправаджаліся ўласнымі мелодыямі Савікоўскага. У 1929 г. убачыла свет п’еса “Эрдлінг” (“Зямельнае”), у 1934 г. – знакамітая дзіцячая п’еса “Папірэнэ тойбн” (“Папяровыя галубы”).

Я лепей пазнаёміўся і пасябраваў з Савікоўскім акурат пасля вайны, калі з яўрэйскіх пісьменнікаў у Мінску апынуліся фактычна мы двое.

Уры Фінкель са сваёй сям’ёй тады жыў у Ракаве. Часта прыязджаў у Мінск Цодык Даўгапольскі, але пастаянным яго месцам жыхарства быў Віцебск. Даўгапольскі любіў раз’язджаць і часцей за ўсё бываў у Ленінградзе, дзе жыла яго дачка. Вельмі часта наведваў ён і Маскву, адкуль прывозіў навіны ў Мінск і пры сустрэчы расказваў, што чутно ў яўрэйскіх пісьменнікаў у Маскве, Кіеве і Адэсе. У Мінску тады жыў гісторык і даследчык літаратуры Лейма Разенгойз, але ён днямі сядзеў у навуковым аддзеле бібліятэкі імя Леніна – збіраў матэрыялы для манаграфіі “Яўрэйская гісторыя ў святле марксісцкага светапогляду”. Над гэтай манаграфіяй ён працаваў шмат гадоў, але завяршыць яе не паспеў – калі Разенгойз сядзеў у бібліятэцы, у яго здарыўся інсульт. Яго адвезлі ў шпіталь, адкуль ён ужо не вярнуўся. Паэт Піня Плоткін ужо жыў у Бабруйску, але з ім мы сувязі не мелі. Толькі з Савікоўскім я меў магчымасць сустракацца і гутарыць пра нашу яўрэйскую літаратуру.

Час ад часу ў выхадны дзень я яму тэлефанаваў:

– Ці не жадаеце глынуць трохі свежага паветра?

– А чаму ж не?

У парку Горкага ў нас была любімая лаўка. Ён прыходзіў да яе з пакункам, і я ўжо ведаў, што там былі яго апошнія вершы і ноты.

– Ну, заспявайце што-небудзь! – прашу яго.

Ён дастае гросбух, куды запісваў свае новыя вершы (дарэчы, гэта было яго звычкай – запісваць вершы менавіта ў бухгалтарскія кнігі).

– Адразу відаць, што Вы – бухгалтар, – кажу я яму.

Ён пасміхаецца і пры гэтым выцірае драцяныя акуляры, якія часта саслізгваюць на канчарык носа. Тады ён павольна папраўляе іх, дастае з кішэні камертон, грукае ім па ствале дрэва, прыкладвае да вуха, хвіліну прыслухоўваецца і пачынае спяваць слабым, але прыемным голасам:

Ля дарогі дрэўца

Стаіць адно на поле.

Танюсенькае дрэўца,

Нізкае, слабое.

Гне яго вятрыска,

Агаляе ўдоўж.

Град дзярэ, як брытва

І лупцуе дождж.

Дрэўца ля дарогі,

Хто цябе прывеціць?

Аднаму ж і дрэўцу

Цяжка жыць на свеце…

– Ну? – пытаецца ён, калі сканчае спевы. І ў вачах яго – цікаўная ўсмешка. Што верш, што мелодыя выйшлі вельмі ўзрушлівыя, але ж яшчэ не зажылі раны, яшчэ свежыя ўспаміны пра фашысцкую навалу… І я прашу яго:

– Зараз давайце штосьці весялейшае.

– Вам не спадабалася? – расчаравана кажа ён.

– Не, якраз спадабалася. Толькі ж і без таго многа горычы…

Ён пачынае гартаць гросбух.

– Ну вось, маю тое, чаго Вы хочаце.

Міма праходзіць парачка. Савікоўскі чакае, пакуль яна пройдзе, зноў дастае камертон, грукае ім аб дрэва і хвілю слухае водгук. І вось ён спявае новую песню:

Прыйшоў ясны дзень – той, што лепшы ад лекаў,

Ён ззяе навокал ружовасцю шчок.

Не грызі сябе, дружа, за шчасцем не бегай,

А збяры ўсе турботы, зашый у мяшок,

Ды нясі іх далей у пустэльнае поле,

Раскладзі там касцёр і дашчэнту спалі,

А калі цябе ўзімку заспее нядоля,

Ты ў палонку яе у мяху зацягні.

Потым рукі абмыеш халоднай вадою,

Акурат як брыдоту якую чапаў,

Тройчы сплюнь – і свабоднай няспешнай хадою

Руш, куды табе трэба, ды крок цвёрда стаў.

Твой светлы настрой ўжо ніхто не саб’е,

Будзеш ты знаўцам і творцам сябе.

– От і я так думаю. – кажу яму.

– Шкада, што няма піяніна, – адгукаецца ён з прыкрасцю, – пад акампанемент атрымалася б нашмат лепей.

Я пытаюся:

– А на рабоце ведаюць, што Вы паэт і кампазітар?

– Яшчэ чаго не хапала! Я б адразу страціў увесь аўтарытэт…

З цягам часу гурток яўрэйскіх пісьменнікаў у Мінску крыху пашырыўся. Вярнуліся з няволі Айзік Платнер, Гірш Каменецкі. Уры Фінкель з сям’ёй перабраўся з Ракава ў Мінск. Савікоўскаму стала з кім пагутарыць на літаратурныя тэмы і апрача мяне.

Апошні раз я бачыў Элю Савікоўскага зімою 1959 года. Мы сустрэліся ў букіністычнай кнігарні. Выглядаў ён кепска: твар бледны, стомлены.

– Што Вы на мяне так глядзіце? – усхвалявана спытаўся ён.

– Проста даўно не бачыў.

– Калі прыйдзе вясна, зноў пабачымся ў парку ля нашай лавачкі, тады я Вам выдам “творчы аччот”…

Але сустрэцца каля нашай любімай лавачкі нам ужо не давялося. У адзін веснавы дзень Элі Савікоўскага не стала. На жаль, я не прыйшоў на пахаванне, бо быў у камандзіроўцы.

Мінула 14 гадоў пасля яго смерці. І вось веснавой раніцой у нядзелю нехта бомкае мне ў дзверы. Прыадчыняю іх і стаю ў здзіўленні: Эля Савікоўскі! Тая самая ўсмешка на губах, той самы добразычлівы позірк – праўда, вочы без драцяных акуляраў. У руках – той самы пакунак, з якім Эля выходзіў у парк. Заўважыўшы маю разгубленасць, чалавек пытаецца:

– Здаецца, я Вас напалохаў?

Той самы голас! Я аж спруцянеў ад нутранага холаду.

– Я – Савікоўскі, заяўляе ён.

Усё стаю, як Голем.

– Вы ж ведалі майго тату?

Толькі тады я змог нешта сказаць:

– Дык значыць, Вы яго сын? Ну што ж, заходзьце, заходзьце.

Калі ён сеў за стол і, на манер бацькі, з усмешкай развязаў пакунак, я адразу ж прыкмеціў знаёмыя бухгалтарскія кнігі.

– Сёлета спаўняецца 80 гадоў з дня нараджэння майго бацькі. Мне б хацелася, каб Вы пра яго ўспомнілі ў часопісе “Саветыш Геймланд”. Вы ж яго добра ведалі…

Я гартаю бухгалтарскія кнігі Элі Савікоўскага. Там – больш за 50 вершаў, створаных ім пасля вайны. Так, ён быў сапраўдным паэтам і кампазітарам, які ўнёс сціплы, але адметны ўклад у магутную плынь яўрэйскай літаратуры.

Гірш РЭЛЕС

(Пераклаў з ідыша Вольф Рубінчык паводле часопіса “Саветыш Геймланд”, Масква, № 11, 1973. Упершыню пераклад апублікаваны ў зборніку Э. Савікоўскага “Likhtikajt”/“Зіхаценне” – Мінск: Шах-плюс, 2008, с. 58–61. Гэты зборнік, як і іўрыцкі 2009 г., убачыў свет дзякуючы дапамозе ўнучкі паэта Сафіі Зіноўеўны Савікоўскай).

* * *

Цікавай фігураю ў яўрэйскай перадрэвалюцыйнай культуры быў паэт-песеннік і кампазітар Элі Савікоўскі. Пэўны час ён жыў у Варшаве, дзе зблізіўся з І. Л. Перацам, там жа пачаў друкавацца. Э. Савікоўскі збіраў фальклор, ствараў песенныя тэксты і складаў для іх музыку, многа пісаў для дзяцей (на ідыш і на іўрыце). Пасля рэвалюцыі, адмовіўшыся ўступаць у савецкія творчыя саюзы, друкаваўся рэдка, таму большая частка спадчыны паэта і кампазітара засталася неапублікаванай (з артыкула Фелікса Баторына “Рэвалюцыя. Рэпрэсіі. Адраджэнне” ў газеце “Літаратура і мастацтва”, 20.03.2015).

Апублiкавана 21.01.2018  00:58

Мемория. Марк Фрадкин / מרק פרדקין

מרק פרדקין

04 мая 2017, 00:00

Марк Григорьевич Фрадкин

Марк Григорьевич Фрадкин

4 мая 1914  года родился Марк Фрадкин, композитор.

Личное дело

Марк Григорьевич Фрадкин (1914—1990) родился в Витебске в семье врачей Григория Константиновича Фрадкина и Евгении Мироновны Шагаловой буквально накануне начала Первой мировой войны. Семья вскоре перебралась в Курск. Отец погиб, когда Марку было 6 лет: его расстреляли оставлявшие город белогвардейцы, заподозрив в связях с красными. Мать тоже была расстреляна, но уже в годы Великой Отечественной войны, когда Витебск был оккупирован фашистами.

После гибели мужа Евгения Мироновна вернулась с сыном в Витебск и чтобы как-то прокормить себя и сына, работала сразу на нескольких работах, предоставив сыну полную свободу.

Без родительского надзора Марк учился настолько плохо, что его каждый  раз пытались оставить на второй год. Чтобы этого избежать, мать каждый раз переводила его в другую  школу, так что новый учебный год он каждый раз начинал в новой школе. Однако со временем Марк взялся за ум и после окончания школы смог поступить в Витебский политехнический техникум.

После окончания политехникума два года проработал на витебской швейной фабрике «Знамя индустриализации» инженером по технике безопасности. Сперва играл в театральном кружке при фабричном клубе, а позже вообще оставил фабрику, перебрался в Минск и устроился актером в 3-й Белорусский театр. С 1934 по 1937 год учился в Ленинградском театральном институте, где изучал теорию музыки. Тогда же начались его первые композиторские пробы – он сочинял музыку к студенческим спектаклям.

В 1937 году по окончании института Фрадкин поступил на работу в Минский ТЮЗ – сперва актёром, позже – режиссёром и заведующим музыкальной частью. Параллельно с работой в театре учился в Белорусской консерватории по классу композиции у профессора Н. И. Аладова.

В 1939 году был призван в Красную армию. Служил в стрелковом полку в Виннице, где организовал самодеятельный ансамбль, которым сам и руководил. Во время войны Марк Фрадкин уже дирижировал ансамблем Киевского военного округа. В это же время началось его сотрудничество с поэтом Евгением Долматовским, с которым композитор сотрудничал много лет. Их первыми написанными совместно песнями были «Случайный вальс» и «Песня о Днепре».

«Мы встретились с Долматовским в Урюпинске и решили написать песню с верой в победу, о том, что сейчас мы оставляем Днепр, но мы вернемся и обязательно победим. Мы нашли в заброшенном доме поломанное пианино. Опыта совместной работы у нас не было. За день мы сделали эту песню. На следующий день я с большим волнением принес эту песню в ансамбль», – вспоминал Фрадкин. Песня быстро стала весьма популярна и принесла Фрадкину широкую известность и признание. Рассказывают, что маршал Тимошенко, услышав ее, снял с себя орден Красной Звезды и надел его на композитора, сказав: «Потом оформим». Фрадкин  прослужил до 1943, руководил фронтовыми артистическими бригадами, ездил с концертами на передовую.

В 1944 году в возрасте 30 лет Марк Фрадкин стал членом Союза Композиторов СССР и переехал в Москву. Написал музыку ко множеству песен. Много выступал с авторскими концертами.

Марк Фрадкин скончался 4 апреля 1990 года. Похоронен на Новодевичьем кладбище.

 

Чем знаменит

Песни, созданные Марком Фрадкиным, были одними из популярнейших в СССР на протяжении 40 лет, на них выросло нескольких поколений советских людей. Лучшие его песни «Прощайте голуби», «Течет Волга», «Березы», «За того парня», «Комсомольцы-добровольцы», «Благодарю тебя»,  «Там, за облаками», «А годы летят», «Увезу тебя я в тундру» и многие другие стали настоящими шлягерами и вошли в Золотой фонд советской музыки. Песни Фрадкина исполняли самые известные певцы страны – Марк Бернес, Леонид Утесов, Майя Кристалинская, Клавдия Шульженко, Людмила Зыкина, они звучали на каждом концерте, на каждой эстрадной площадке.

Песня Марка Фрадкина на стихи Роберта Рождественского «За того парня» в 1972 году получила 1-ю премию на Международном фестивале песни в Сопоте.

Также Марк Фрадкин написал музыку более чем к 50 кинофильмам.

 

О чем надо знать

Марк Фрадкин

Песни Марка Фрадкина «сделали репертуар» многим знаменитым певцам и музыкальным коллективам. Много лет «визитной карточкой» Клавдии Шульженко была  песня Фрадкина «На тот большак». Своим «крестным отцом» в песне считали Марка Фрадкина Людмила Зыкина и Эдита Пьеха. Многие поколения советских людей узнали Зыкину именно по песне Фрадкина «Издалека долго, течет река Волга…».

Марк Фрадкин дал «путевку в жизнь» и первым советским вокально-инструментальным ансамблям. Во многом благодаря его песням завоевал всесоюзную популярность  ВИА «Самоцветы». Даже своим названием ансамбль обязан строчке из песни «Увезу тебя я в тундру».

В 1971 году в популярной тогда еженедельной радиопередаче «С добрым утром!» впервые прозвучала песня Марка Фрадкина «Увезу тебя я в тундру» в исполнении коллектива молодых исполнителей под руководством Юрия Маликова, который в конце программы объявил среди слушателей конкурс на лучшее название для нового ВИА. В адрес редакции пришло несколько десятков тысяч писем, в которых предлагалось 1183 разных названия. В итоге выбор остановился на «Самоцветах» – по строчке из песни «Сколько хочешь самоцветов мы с тобою соберем!».

Когда в 1975 году часть музыкантов вышла из «Самоцветов», создав новый ансамбль «Пламя», Марк Фрадкин оказал молодому коллективу неоценимую помощь: в первую сольную программу ансамбля вошло 15 песен композитора. Он пригласил «Пламя» принять участие в своих творческих вечерах, в ходе которых выходил на сцену и представлял слушателям новый ВИА.

Похожая история была у композитора и с ансамблем «Добры молодцы», с которым он сделал программу, объездил всю страну и много гастролировал за рубежом. «Мне повезло – я единственный исполнитель «Утренней песни», хотя она была очень тяжелая. Я ее даже называл «смерть вокалиста». Она не самая любимая, но самая сложная», – рассказывал солист ВИА «Добры молодцы» Андрей Кирисов.

 

Прямая речь

Из воспоминаний зрителя творческого вечера Фрадкина в Николаеве в 1972 году: «На сцену вышел статный седовласый мужчина в смокинге и бабочке — Марк Фрадкин. Сел к роялю и начал свой творческий вечер, в гулком зале голос доходил до самых дальних рядов. Через некоторое время из партера вдруг встал ветеран-полковник и подошел к сцене. «Марк Григорьевич, сыграйте о Днепре! Мы же эту песню впервые еще в Воронеже слышали, в сорок втором году!». Фрадкин пригляделся к полковнику и оживился: «Точно! На войну эту песню увезли из Воронежского драмтеатра…». Композитор заиграл. «Песня о Днепре» в камерном исполнении звучала совсем иначе, чем в оркестровом. Складывалось ощущение, что композитор играет ее, как в первый раз. А петь вдруг начали… ветераны! Встав с мест и взявшись за руки. И после исполнения — благоговейная тишина, ни аплодисментов, ни восклицаний».

5 фактов о Марке Фрадкине:

  • В 1974 году Марк Фрадкин выпустил книгу «Моя биография». Других документальных свидетельств о жизни и творчестве композитора  сегодня практически не осталось – видеосъемок нет, фотографий очень мало. Ни дневников, ни писем не сохранилось.
  • По советским меркам Марк Фрадкин был очень богатым человеком. Его песни исполнялись по всей стране на концертных эстрадах. У композитора была хорошая коллекция картин русских художников–передвижников, а его жена Раиса Марковна, с которой он прожил всю жизнь, щеголяла в великолепных шубах и бриллиантах.
  • Марк Фрадкин стал жертвой настоящего «троллинга» со стороны актера Бориса Сичкина (исполнителя роли Бубы Касторского в фильме «Новые приключения неуловимых»). Уехав из СССР, Сичкин стал присылать Фрадкину приглашения для выезда и письма, из которых следовало, что композитор тоже собирается иммигрировать и тайком вывозит ценности за рубеж. Поскольку почта тогда массово перлюстрировалась, Фрадкин, по воспоминаниям Сичкина, страшно пугался, получив очередное письмо, и сам бежал с ним в КГБ оправдываться.
  • В 1979 Марк Фрадкин стал лауреатом Государственной премии СССР за песни «Баллада о спасённом хлебе», «За того парня», «У деревни Крюково», «Там, за облаками», «Увезу тебя я в тундру», «Всегда и снова» и «Обещание».
  • Марк Фрадкин имел звания Заслуженный деятель искусств РСФСР (1969), Народный артист РСФСР (1974) и Народный артист СССР (1985).

Опубликовано 04.05.2017  22:08