Category Archives: Беларусь

Исповедь продюсера Г. Шульмана о белорусских тюрьмах

Шульман: Лежу на полу “отстойника”, а через дорогу идёт мой аншлаговый проект

Справка Еврорадио: Геннадий Шульман — продюсер, директор продюсерского центра “Класс-Клуб ДК”. Обладатель лицензии на концертно-гастрольную деятельность в Беларуси №1. В 2009 году был арестован по подозрению в крупном мошенничестве. 1 декабря 2010 года суд Советского района Минска приговорил Шульмана за “овладение чужим имуществом путём обмана в особо крупном размере” на 6 лет с отбыванием в колонии усиленного режима с конфискацией имущества. Сумму нанесённого Шульманом ущерба суд оценил почти в 162 тысячи долларов.

Люди, которые одолжили мне деньги, даже не знали, что я их частями, но отдаю

 

Еврорадио: Казалось, что на момент задержания Вы если и не были долларовом миллионером, то крепко стояли на ногах. И вдруг мошенничество в крупном размере! Проще говоря, кинули кого-то на деньги. Действительно, было “кидалово” или таким образом кто-то пытался “отжать” бизнес?

Геннадий Шульман: С тех пор прошло шесть лет и два месяца, но у меня до сих пор нет ответа на этот вопрос: я и сам не понимаю, что произошло. Здесь могло одно наложиться на другое: желание “отжать” и заявление, которое написал на меня и отнёс в милицию мой теперь уже бывший друг. Так звёзды сложились.

Еврорадио: Но объясните ситуацию с одолженными у друга деньгами: деньги Вы, я так понимаю, брали, но что дальше — ему, возможно, жить было не за что, а Вы долг не отдавали?

Геннадий Шульман: Деньги это были частично его — остальное ему для меня дали под проценты другие люди. Этот факт он отрицал в суде. Более того, я объяснил, что не могу отдать всю сумму сразу, а могу частями. И отдавал по пять тысяч ежемесячно. Но он эти деньги забирал себе и тем людям, у которых он брал деньги для меня, он ничего не говорил — они даже не знали, что я отдаю деньги. У него была цель, не сводить нас вместе. Потому что если они узнают, что я постепенно отдаю, то вопросы будут не ко мне, а к нему. И только во время суда люди эти узнали, что я отдавал деньги, у меня были соответствующие расписки.

Еврорадио: И что, в этот момент у тех людей не возникло вопросов к этому “другу”?

Геннадий Шульман: Возможно, и возникли, но я об этом не знаю. Я был за решёткой, сначала на “Володарке”, потом в лагере, и всё это уже было без меня. Жена мне рассказала, что один из тех людей, после того, как они в результате суда узнали правду, позвонил ей, извинился и сказал, что они ничего не знали о ситуации. Но вернуть ничего назад было невозможно: заявление не забирается, я сижу уже год, и со мной что-то нужно делать.

Еврорадио: Если не отбрасывать версию о попытке таким образом “отжать” бизнес, то кто этого мог хотеть?

Геннадий Шульман: Не хочу углубляться в эту тему. С одной стороны, ты и сам, без меня можешь ответить на этот вопрос. С другой — “отжима” как такового не было. Сегодня рынок по организации концертов до такой степени анархичный и несбалансированный, что я думал, хуже, чем было до моих приключений, уже не будет. Оказалось — будет и есть! Безусловно, есть определённые фавориты, мои бывшие компаньоны, но всё равно в концертной сфере у нас всё происходит очень хаотично и нецивилизованно. Ты посмотри на афишу марта: столько запланированных рок-концертов город, даже больший, чем в Минск, не переварит. Понятно, что март — концертный месяц, что он “сладкий”, но поверь, он не будет сладким ни для кого!

Еврорадио: Как в творческой среде “звезды”, с которыми Вы работали, отнеслись к Вашему заключению?

Геннадий Шульман: Не знаю… Думаю, нормально. Здесь же так: от суммы и от тюрьмы… Ты не поверишь, как легко каждый из нас может оказаться по ту сторону тюремных ворот. Я просто это тебе к сведению. Потому что вы непуганые. Не обязательно даже, чтобы было так, как случилось со мной. Ситуация может возникнуть любая. Едешь трезвый на машине, занесло, кого-то сбил — и у тебя пять лет. Ты идёшь с девушкой, и компания каких-нибудь уродов начинает вас оскорблять. Ты делаешь то, что должен делать мужчина, а кто-то падает головой о бордюр и погибает. И с такими я сидел тоже.

Еврорадио: У Вас было много знакомых бизнесменов, неужели никто из них не предложил помощь?

Геннадий Шульман: Во-первых, никто не обязан. Во-вторых, здесь очень чётко сработал один из постулатов Христа: “И ближние станут дальними, а дальние — ближними”. Те, кто казался близким, с кем дружили — никто не откликнулся. А откликнулись, нашлись и стали поддерживать мою жену те люди, которых я не видел лет 10-15.

 

Лежу на грязном полу “отстойника”, а через дорогу в Русском театре у меня идёт Гришковец — мой аншлаговый проект

 

Еврорадио: Как Вы сами себя чувствовали в тюремной камере?

Геннадий Шульман: Отлично! Вообще шикарно! Единственное, на Окрестина подушек не дают, а тык бы и вообще всё было здорово. Поэтому приходилось наливать воду в двухлитровые пластиковые бутылки и класть под матрац (смеётся). Ну, а что нет возможности душ принять, других бытовых условий, которые в обычной жизни даже не замечаются, то с этим со временем миришься, привыкаешь. Я не знаю, откуда берутся резервы. Но откуда-то пришёл покой. Знаешь, у меня была такая странная ситуация … Из изолятора временного содержания меня привезли на “Володарку” и там я три дня находился в “отстойнике”. И вот лежу я на ужасно грязном полу “отстойника”, а через дорогу в Русском театре у меня идёт Гришковец — мой спектакль, мой аншлаговый проект. Здесь был момент какой-то фантасмагории: “крыша” не съезжала, но странно: я уже лежу на этом грязном полу, пытаюсь найти удобную позу, чтобы хоть немного поспать, а там, через решётку и дорогу у меня Гришковец. Крейзи ситуация, согласись. А так… ничего чувствовал себя.

Еврорадио: Что за люди были рядом с тобой в камере?

Геннадий Шульман: Первое время я был в обычной “хате”, где было очень много слегка обезумевшей молодёжи: наркоманы, убийцы, грабители, воры. Она была больше похожа на “пресс-хаты”. И там больше таких “легковесов”, как я, не было.

Еврорадио: Как эти люди относились к сокамернику-интеллигенту?

Геннадий Шульман: Сложно было с такими парнями. Но твой интеллект и твоя природа тебя спасают, так как начинает срабатывать один из основных инстинктов — самосохранение. И ты выставляешь какие-то заслонки, блоки … Хотя, иногда пробивались эти блоки, и было очень непросто. Тем не менее, всё там было относительно спокойно. Единственное, мне, как человеку взрослому, надоело это движение целые сутки в камере, чисто физически и психологически от этого устаёшь, и я попросил перевести в камеру к более взрослым людям — в нормальные, спокойные условия к взрослым дядькам.

 

Одно из самых страшных испытаний для интеллигентного человека за решёткой — вынужденное общение

Еврорадио: На этих этапах, задержание-изолятор-Володарка-лагерь — что было самым сложным морально, психологически, физически?

Геннадий Шульман: Скажу фразой из романа Достоевского “Записки из мёртвого дома”, когда Достоевский говорит о своей каторге, как он проводил время: “Одно из самых страшных испытаний для интеллигентного человека — это вынужденное общение”. С этими словами согласны все, кто сидит по экономическим статьям, те взрослые, интеллигентные люди, попавшие в такие сложные условия. Тяжело, когда ты вынужден общаться с такими людьми, с которыми бы ты никогда не столкнулся, если бы не попал в такую ситуацию. Общаться с маргинальной частью нашего общества очень не просто. Ведь это сложные люди… С воспитанием проблемы, с интеллектом проблемы, с образованием проблемы. И проблемы до такой степени запущенные, связанные с проживанием в неблагополучных семьях… Я ограничивал общение с ними такими темами как: “Передай хлеб” в столовой или “Кофе есть у тебя? Есть — бери “. Или какие-то темы чисто по работе. А что касается быта, то я выбрал не самый простой, но, как теперь понимаю, самый правильный путь, который в лагере называется “один на льдине”. Это когда ты стараешься никому не навредить и живёшь один, никого к себе не подпуская. Я пытался в начале с кем-то общаться, потому что понятно, что нужно тебе уже здесь обживаться и приживаться… Люди там “сбиваются” в “семьи”, объединяются, чтобы легче было выживать: кто-то покупает еду, кто-то готовит, и так компанией в 3-4 человека легче выживать. Я попробовал, посмотрел, и мне это не подошло. Не потому, что я такой конфликтный… Один хочет это, а другой — другое, у каждого свой график работы, я ем это и не ем другое — здесь много разной фигни… И через 2-3 месяца я выбрал форму “один на льдине” — ни от кого не зависел, но если могу кому чем помочь, кофе там дать или сигарет, помогу. За годы лагеря я подружился с двумя или тремя людьми. Простые люди, которые тянут свою долю, живут там никому не мешая, помогая по возможности другим, читают книжки, любят семью и детей. Просто нормальные люди, которые волей судьбы оказались за решёткой.

Еврорадио: Интересуются ли там люди политикой, выборами?

Геннадий Шульман: Там очень аполитичны и идеологически безразличны люди. По телевизору смотрятся только развлекательные передачи и, может, музыкальные каналы, сериалы, спорт, безусловно.

Еврорадио: Какие у Вас были отношения с администрацией лагеря?

Геннадий Шульман: Нормальные. Если не предъявлять серьёзных требований, сильно не стучать кулаками в грудь и не требовать чего-то такого, то более-менее отношения складываются, ничего. Мне и таким, как я было просто. В принципе, мы же не асоциальные люди, и если для кого-то из потомственных зэков выполнить какую-то установку администрации является постыдным, то для обычного человека в этом ничего сложного или предосудительного нет. Понятно, что сегодня ты ограничен во всём, и что здесь дёргаться, если так положено по режиму? Если ты не выпячиваешь себя, если ты не медийный человек, то кому ты нужен, кто будет специально к тебе на пустом месте цепляться?

Еврорадио: О медийности: о Вас же тоже в первое время много писали. Это помогало или мешало?

Геннадий Шульман: Мешало. Я сначала думал, что будет помогать, но потом… В тюрьме и в лагере у каждого своя проблема, и проблемы эти в тысячу раз больше моей. Вот, к примеру, я получил свои шесть лет и их тяну. А у кого-пятнадцать лет, а у кого-то — двадцать. А у кого-то перспектива получить пожизненное или ещё хуже. Свои проблемы у каждого в голове и чихать он хотел на твою проблему. Думал, у меня будут о звёздах расспрашивать, которых я много знаю, — чихать хотели на это все! Наоборот, это было на минус: пришёл человек из шоу-биза, и для тех людей, которые не знают настоящей ситуации в белорусском шоу-бизе, человек, который зашёл в камеру — безусловный миллионер! С него что-то нужно заполучить. И то, что я якобы богатый, меня преследовало все эти шесть лет. Хорошо, что есть чувство юмора и на просьбу финансово помочь отшучивался: “Бог поможет” или “Мне бы кто помог”. Нужно для начала поставить себя нормально, тогда они понимают, что с тебя как с гуся вода, и перекидываются на того, кто немного слабее.

Еврорадио: Было такое: если не убьют, то тумаков надают хорошо?

Геннадий Шульман: Нет. В лагере вообще гораздо легче, чем в тюрьме. Там немного больше пространства. Это в тюрьме ты постоянно нос к носу с двадцатью людьми разных характеров. И случается, что на пустом месте “заискрит”. Но странная вещь: у тебя нет склероза, но на следующий день ты не можешь вспомнить, почему и с какой стати у тебя “заискрило”.

 

В лагере культ силы, культ спорта, культ железа

 

Еврорадио: Знаю, что и при Вашей позиции не искать конфликтов с администрацией, такой конфликт был. Причём, когда Вы уже были на “химии”…

Геннадий Шульман: Забавная была ситуация. Я был ещё на поселении и пришёл на суд, так как комиссия администрации вынесла решение о моей замене. Разбирательство завершилось и судья сказал: “С сегодняшнего дня вы свободны”. И я так был рад, что через несколько дней я дал интервью, что не понравилось администрации “химии”. По их словам, я не свободен до такой степени, чтобы самостоятельно решать: давать мне интервью или нет. Я с ними в этом не согласился, тем более, я ничего не сказал такого, что бы не соответствовало нашему законодательству. Сказал какие-то спокойные вещи, которыми никому плохо не сделал. Но, тем не менее, это вызвало большой резонанс и меня перевели на “дальние рубежи” — в Мстиславль. Понимаешь, когда ко мне приехали из Департамента исполнения наказаний, я спросил: “А что я — этого делать нельзя?”. Мне ответили: “Можно, но зачем вы это сделали?” В ШИЗО меня за это не посадили, нарушение не повесили — значит, можно. Но нельзя!

Еврорадио: Слышал жалобы на питание…

Геннадий Шульман: Разумеется, хотелось бы, чтобы лучше кормили, но я человек ровный и мне эта жёсткая диета даже на пользу пошла. Не смотри так — я не выпендриваюсь! Да, очень сложно было в тюрьме. Нет, местную баланду там не ел никто — мы же в Минске были и нам всегда либо посылки приносили, либо деньги забрасывали. Там было очень плохо по физическому климату, очень сложная, как бы это сказать… экологическая обстановка. И даже дворики, куда должны водить раз в день, не спасают. Потому что дворики маленькие, а в камере народу много. Выходить и топтаться, как кони, нет никакого смысла. И я почти не ходил. Поэтому когда я приехал в лагерь и начал ходить, выяснилось, что у меня защемлены какие-то важные для ходьбы штуки (на Володарке Геннадий Шульман просидел 18 месяцев, — Еврорадио). Понадобился год походов и пробежек на стадионе, чтобы начать нормально функционировать. Там, естественно, культ силы, культ спорта, культ железа — подавляющее большинство занимается. Как в фильмах про американские тюрьмы. Только в американских фильмах у зэков тренажёры немного лучше. Хотя, не везде — есть у нас лагеря, где тренажёры очень хорошие. Так что, где лучше спортоборудование, где хуже, но этот культ силы есть у нас — везде баскетбол и железо. Так что, я не мерялся по освобождению ни с кем силами, чтобы проверить, поздоровел ли, но чувствую себя очень хорошо.

 

Всегда лучше говорить правду — людям очень важно, чтобы их не “разводили” и не обманывали

Еврорадио: Подведите итог: каким образом интеллигентному человеку выжить за решёткой? Чего то ни в коем случае нельзя говорить?

Геннадий Шульман: Быть собой и не врать. Просто говорить всегда правду любому — это я для себя вынес. Это то, в чём раньше сомневался. Раньше я считал, что иногда можно немного обмануть или не полную правду сказать для чьей пользы. На самом деле – нет. Просто потом могут возникнуть ситуации, когда из тебя спросят: “А почему получилось так?” Поэтому всегда лучше говорить правду, так как в итоге сам в этой лжи запутаешься и окажешься в ситуации, после которой тебя перестанут уважать. Или перестанут на тебя обращать внимание, как на достойного человека. Я это еще в тюрьме понял. Лучше сразу сказать, что это ты “накасячыв” – все можно исправить. А там людям очень важно, чтобы их не “разводили” и не обманывали. Да, везде это важно, не только там. А насчёт, чего нельзя говорить… ну, к примеру, нельзя людям говорить “пид…ас”. За это бьют сразу, без разговоров. А если ты не ударил — значит, ты признал. Возможно, это условности, возможно, глупость и эта ситуация может повлечь за собой для того, кто ударил, ШИЗО или ещё что, но без этого никак. Поэтому “следи за базаром”. Одно слово, и тебе могут до конца срока не простить.

Еврорадио: Самые неожиданные Ваши посетители?

Геннадий Шульман: Я был на “химии” в Минске, и ко мне приехал Александр Тиханович. Это было странно, потому что мы никогда не были близкими друзьями. И так он приезжал несколько раз, пока однажды не предложил мне после освобождения идти директором в его продюсерский центр. И отказываться от такого предложения человеку в моей ситуации было бы просто глупостью.

                 Геннадий Шульман и Александр Тиханович

Еврорадио: До этого предложения думали, что будете делать по освобождении?

Геннадий Шульман: Понятно! И каждый начинает об этом думать за какое-то время до освобождения. И получается очень печальная картина: работать некуда идти, у многих дома нет. Представляешь, люди отсидели по 15-20 лет? Семья тебя давно оставила, мать за эти годы умерла, и ты один — ни родственников, ни работы, ни жилья. Мне было проще: если я из лагеря на поселение приехал, мне позвонил друг из Москвы и предложил работать у него. Он, кстати, сына моего к себе забрал ещё в 2010 году. И поэтому у меня варианты были: либо поехать в Москву, либо снова начать в Минске свой бизнес и потихоньку влезать в белорусский шоу-биз. Мне эта работа нравится и у меня она, как мне кажется, получалась.

Еврорадио: Не возникло желание бросить работу, которая привела за решётку?

Геннадий Шульман: В начале я дал себе слово: никогда не вернусь в этот шоу-бизнес! Буду лучше строительством каким заниматься! Но чем ближе к “звонку”, тем больше мыслей: “Это, всё же, моё”.

Еврорадио: Чем отличается Геннадий Шульман до тюрьмы от Геннадия Шульмана сегодняшнего?

Геннадий Шульман: Возможно, стал немного добрее, более терпеливым к людям. До этих приключений у меня было такое: если меня кто-то не понимает, то я начинаю злиться и конфликтовать с человеком. А теперь мне это до такой степени “по барабану”! Я более спокойный стал. А ещё там меня научили “следить за базаром”. И если ты говоришь какие-то слова, которые не должен мужчина говорить, то ты должен за это “отгрести”.

Фото Еврорадио и из архива Геннадия Шульмана

Оригинал

***

А так делается “бизнес” в нынешней России

Опубликовано 10 декабря 2015

КАТЛЕТЫ & МУХІ (6)

Пасля перапынку – яшчэ адна серыя, у якой, па завядзёнцы, змяшана істотнае і менш істотнае…

Творчасць і спантанныя выказванні лаўрэаткі Нобелеўскай прэміі 2015 г. па літаратуры Святланы Аляксандраўны Алексіевіч выклікаюць непадробную цікавасць у тысяч (а мо і мільёнаў) людзей. Мінулы тыдзень стаў для С. Алексіевіч, як модна казаць, знакавым – грамадзянка Беларусі давала прэс-канферэнцыю і выступала з Нобелеўскай лекцыяй у Стакгольме. Пастаянныя чытачы cайта ўжо дакраналіся да тэмы «Алексіевіч і яўрэі», напрыклад, тут: Светлана Алексиевич – Нобелевский лауреат

Ёсць добрая нагода крыху заглыбіцца ў тэму, не прэтэндуючы на яе вычарпанне.

У другой кнізе Святланы Алексіевіч «Последние свидетели» («Апошнія сведкі», 1985) сярод «ста галасоў» гучаць і яўрэйскія, хоць гэта асабліва не акцэнтуецца – напрыклад, у выпадку Галіны Давыдавай. Падаюцца расповеды Эмы Левінай, Давіда Гольдберга, Яфіма Фрыдлянда, якія апынулася ў эвакуацыі, Гені Завойнер (правільна – Завольнер), якая ўспамінае пра пагром у гета, Ганны Гурэвіч, уратаванай выхавацелькай дзіцячага дома… Сярэдзіна 1980-х не была дужа спрыяльнай для яўрэяў у плане гістарычнай памяці – праўда, ужо выйшла невялікая кніжка Ганны Краснапёрка пра мінскае гета (1984 г.) – таму такая падборка заслугоўвае павагі. Вядома, варта ўспомніць і «споведзь яўрэя-партызана» ў кнізе «Час сэканд-хэнд» (2013), запісаную, верагодна, у 1990-х.

Увосень 1987 г. С. Алексіевіч – відавочна, з падачы свайго настаўніка Алеся Адамовіча – падпісала калектыўны ліст у маскоўскім выданні «Советская культура», дзе заступалася за Марка Шагала, на якога «наязджалі» беларускія ідэолагі.

У пачатку 1992 г. пісьменніца дала наказ новастворанай мінскай яўрэйскай газеце. Рызыкнуў перакласці на беларускую:

Aleks1 Aleks2

Пачуць адно аднаго!

Гэты старажытны дзіўны свет – свет культуры і жыцця яўрэйскага народа – існаваў побач з намі, але быў нам незнаёмы, быў адсунуты ад нас. Любая дыктатура заўсёды ахвотна раздзімала чалавечыя забабоны. Трымаўся на гэтым і бальшавізм. Чым больш мы не ведалі і не любілі адно аднаго, тым лягчэй нас было прыніжаць усіх разам. І рускага, і яўрэя, і беларуса.

Пасля доўгай няволі няможна адразу стаць свабодным. Мы не ведаем яшчэ, што такое свабода. Кожны крычыць пра свой боль, сваю любоў, сваю нянавісць. Кожны народ і кожны чалавек. І ніхто не чуе адно аднаго. Я жадала б, каб голас яўрэйскага народа быў пачуты іншымі. Каб у ім злучыліся і памяць болю, і памяць дабра, сабранага ў гісторыі і ў глыбіні сённяшняга быцця.

У мяне шмат сяброў сярод гэтага народа. І я ніводнага разу не чула ад іх слоў нянавісці. Яны хочуць быць толькі зразуметымі і недатыкальнымі. Я веру, што такой будзе і гэтая газета.

Святлана Алексіевіч («Авив», № 1, сакавік 1992, с. 2)

Як вядома, у 1992 г. двое грамадзян Беларусі – Ірына Галаўнёва і Тарас Кецмур – падалі на С. Алексіевіч у суд за «Цынкавых хлопчыкаў». Працэс скончыўся ў снежні 1993 г., іск Т. Кецмура быў часткова задаволены. Рэдакцыя «Авива» паспрабавала абараніць пісьменніцу, аднак лепей бы, напэўна, не спрабавала… Глядзіце: тут і танны пафас, і прымітыўная канспіралогія, і няведанне (а мо імітацыя няведання) таго, што грамадзянскі працэс аб абароне гонару і годнасці – зусім не тое, што крымінальны («уголовный»). Нататка ўзята з № 1 за студзень 1993 г.:

Aviv

Амаль гэтак жа несамавіта бараніла С. Алексіевіч Дар’я Кастэнка – актывістка «Плошчы-2006», якая з мужам атабарылася ў Ізраілі. З артыкула ад 08.12.2015 (Беларусы, встаньте с дивана. Мы можем победить): «Я сёння гутарыла з іўрытамоўным знаёмым. Ён убачыў у ізраільскіх СМІ навіну аб уручэнні Святлане Нобелеўскай прэміі і павіншаваў мяне. Вось таму яўрэі і змаглі пабудаваць дзяржаву Ізраіль, уваскрасіць іўрыт з мёртвых, уладкаваць рай пасярод пустыні. Яны не разумеюць, уявіць сабе не могуць, як можна не ганарыцца сваімі. Затое гэта занадта добра разумеюць беларусы». Ох, не думаю, што Нобелеўская прэмія, уручаная Шымону Перэсу ды Іцхаку Рабіну ў 1993 г., выклікала ў ізраільцаў менш негатыўных эмоцый, чым сёлета прэмія Алексіевіч у беларусаў…

Нядаўна на сайце «Мы здесь» з’явіўся матэрыял Марыны Мядзведзевай-Хазанавай з амерыканскага Бостана: Заглянуть в бездну , у якім, апрача водгуку на кнігі С. Алексіевіч, гаворыцца пра яе нямала добрых слоў і як пра асобу. Між іншага, вядомы мінскі журналіст, св. памяці Аркадзь Бжазоўскі таксама казаў, што Алексіевіч – добры чалавек (але досыць крытычна ставіўся да яе творчасці).

Пасля 08.10.2015, даты прысуджэння прэміі, ад Алексіевіч, а ў прыватнасці, ад яе Нобелеўскай лекцыі 7.12.2015, многага чакалі: Нобелеўская прамова Святланы Алексіевіч: што мы хочам пачуць? (некаторыя жыхары Беларусі марна спадзяваліся, што выступ будзе транслявацца ў прамым эфіры па дзяржаўных тэлеканалах…). Напярэдадні лекцыі папулярны мінскі сайт citydog.by не шкадаваў для лаўрэаткі ўзнёслых слоў: «наш гонар, годнасць і сумленне», «геніяльны чалавек». Сама С. А. казала, што лекцыя будзе «грубая і жорсткая».

І вось трансляцыя (на сайце «нармалізаванага» Юрыя Зісера tut.by і інш.) адбылася, тэкст рускамоўнай лекцыі даступны на nobelprize.org з перакладам на 4 мовы. Наўрад ці я расчараваны: калі трактаваць прамову выключна як асабістую споведзь, то яна ўспрымаецца не так і блага. Вядома, мне – і не толькі мне – бракавала звароту да балючых кропак сучаснага жыцця краіны. Не абавязкова было пісьменніцы апранаць вышыванку з «Пагоняй» ды з шашкай «кідацца на амбразуру», ставіць дыягназ рэжыму і яго правадыру (штопраўда, у ранейшых інтэрв’ю яна гэткі дыягназ ахвотна ставіла). Аднак – аўтарка «Чарнобыльскай малітвы» магла б перасцерагчы Беларусь і свет ад будаўніцтва АЭС. Згадаць незайздросны стан беларускай мовы і папрасіць дапамогі ў пашырэнні беларускамоўнай супольнасці (я перакананы, што толькі праз людзей, якія трымаліся мовы ў 1990-х і пазней, Беларусь не стала часткай Расіі). Расказаць пра небяспеку прававога нігілізму, які вядзе да самадурства, прынамсі ў галіне доступу да інфармацыі (свежы прыклад – знішчэнне ў Мінску большай часткі накладу пасмяротнай кнігі Віталя Сіліцкага «Доўгая дарога ад тыраніі», лістапад 2015 г.).

Замест усяго гэтага прагучалі ўспаміны пра дзяцінства, Афганістан і чарнобыльскую зону, фрагменты з дзённікаў 30-гадовай даўніны, спасылкі на Дастаеўскага, Флабера і Чаадаева. Слухачы даведаліся, што Алексіевіч – «чалавек-вуха», вайна – гэта дрэнна, а звычайныя расійцы («русские») – страшныя людзі: («русский человек не понимает свободу, ему нужен казак и плеть», «два главных русских слова: война и тюрьма», «русскому человеку нужна такая идея, чтобы мороз по коже», etc).

Не парадавала мяне і некрытычнае стаўленне да клішэ нават не 1980-х, а 1960-х гадоў. У інтэрпрэтацыі лаўрэаткі гэта гучала так: «во время второй мировой войны в Беларуси на фронте и в партизанах погиб каждый четвертый беларус». Даўно ўжо ўсім, хто хоць крыху цікавіцца пытаннем, вядома, што з двух мільёнаў, забітых на тэрыторыі Беларусі, не менш за трэць складалі яўрэі, і большасць з іх гінула не на фронце, не ў партызанах. Але праблема яшчэ і ў тым, што С. Алексіевіч не давярае гісторыкам як супольнасці; яна, бы тая піянерка, заўсёды гатова аспрэчыць агульнапрызнанае. Чаго вартыя гэтыя выказванні ў дыялогу з міністаркай замежных спраў Швецыі 7 снежня 2015 г.: «Каб дабіцца як мага большага набліжэння да рэальнасці, я распытваю сотні людзей, і ствараецца высокая тэмпэратура расповеду, дзе факт спальваецца… Нам ужо сёння зусім нецікава, якія дзе былі франты, што там адбывалася…» www.svaboda.org/content/article/27412096.html (хочацца верыць, што журналістка «РС» памылілася з расшыфроўкай, і спальваецца ўсё ж не «факт», а «фальш»…). Ці ў прамове: «Нет границ между фактом и вымыслом».

Сумна, але выпадае пагадзіцца з экс-рэдактарам «Нашай Нівы» Сяргеем Дубаўцом, якога пакрыўджаная за лаўрэатку Ірына Халіп назвала «некто Дубовец»: лекцыя была з прыпахам нафталіну. Пажывем-пабачым, але сёння я не ўпэўнены, што выступы ў Стакгольме пойдуць на карысць беларускаму грамадству, а значыць, і тутэйшым яўрэям. Як даведзена ў показцы, кракадзілы лётаюць, але нізэнька-нізэнька… Так і ў мяне – гонар за суайчынніцу прысутнічае, аднак маленькі-маленькі…

На 7 лютага 2016 г. запланавана лекцыя Святланы Алексіевіч у Ізраілі. Білеты прадаюцца: http://open-lecture.kaccabravo.co.il/announce/50097

* * *

Коратка хочацца сказаць і пра з’яву іншага парадку – спектакль Алега Хадоскі і Міхаіла Кавальчыка «Шалом Алейхем! Мир вам, люди!»  , які нам з жонкай выпала паглядзець у мінскім музычным тэатры акурат праз год пасля прэм’еры.

Bilet

На сайце тэатра ацэнка гэтай імпрэзы – 4 з 5, і я не стаў бы моцна пярэчыць (мо крыху б знізіў…). Насамрэч ідзецца пра варыяцыі на тэму «Тэўе-малочніка» Шолам-Алейхема, на што як бы намякае назва (калі «шалом-алейхем» – гэта вітанне, то другое слова трэ было б пісаць з малой літары). Такіх варыяцый у свеце і на (пост)савецкай прасторы было шмат, дастаткова ўспомніць «Скрыпача на даху» ў маскоўскім тэатры музкамедыі, пастаўленага яшчэ ў 1987 г. З рэцэнзіі Ціхана Хрэннікава запомнілася, што ў дэкарацыі былі ўведзены шагалаўскія матывы, што «Тэўе ламае звычаі, але і звычаі ламаюць Тэўе» («Савецкая культура», 25.07.1987).

На пачатку 1990-х я пару разоў хадзіў на горынскую «Памінальную малітву» ў Купалаўскі тэатр, заспеўшы яшчэ Стэфанію Станюту ў ролі маці Менахем-Мендла… Што казаць, той спектакль уражваў больш, чым мюзікл (а мо ўва мне гаворыць проста настальгія па юнацтве?) «Шалом Алейхем!» шмат у чым дублюе тую п’есу, але расцягнуты больш на 3 гадзіны… У ім нямала збыткоўных інтэрмедый, а вось Анатаўка адчуваецца даволі слаба. За выключэннем хіба рабіна (дужа камічнага), яўрэі ўсе безбародыя, што цяжка сабе ўявіць у «рысе аселасці» 110 гадоў таму. У сцэне пагрому адной з удзельніц нададзена падабенства з… Юліяй Цімашэнка. Відаць, камусьці хочацца атаясаміць яе з заклікам: «Жыды, прэч з ріднай Украіны!» Менахем-Мендл паказаны поўным няздарам, што не стыкуецца з яго статусам страхавога агента, дый у Шолам-Алейхема гэта спрытны, вынаходлівы «чалавек паветра».

Калі ў «Местачковым кабарэ» Купалаўскага ад драматычных артыстаў патрабуецца танчыць, спяваць і хахміць (што ім не заўсёды ўдаецца…), то ў мюзікле «Шалом Алейхем!», наадварот, перад працаўнікамі аперэты ставіцца задача выявіць сур’ёзныя, трагічныя характары. Ізноў жа, не ўсе далі рады. Разумею «профі» тэатральнай крытыкі Дзяніса Марціновіча, які параўнаў спектакль з пінжаком, пашытым Мотлам-Камзолам з розных кавалкаў: НЕ ЗАЧАПІЛА: ПРА МЮЗІКЛ «ШАЛОМ АЛЕЙХЕМ!»

Гэтае параўнанне круцілася ў маёй галаве незалежна ад Дз. Марціновіча яшчэ ў час першага акта.

І ўсё-ткі… Стваральнікі мюзікла захавалі спачуванне да «раскіданага гнязда» Тэўе, у пастаноўцы ўвесь час гучыць смех скрозь слёзы. Бадай, гэта галоўнае, і я гатовы дараваць аўтарам многія недахопы.

Вольф Рубінчык,

г. Мінск, 09.12.2015

rubinczyk@yahoo.com

Апублiкавана 9 снежня 2015 

В. Рубінчык. КАТЛЕТЫ & МУХІ (5)

Жыццё ў сучаснай Беларусі такое, што кожны – ці амаль кожны – час ад часу мусіць займацца не сваёй справай (аз не выключэнне…) Працуе ў Мінску чалавек майго пакалення, паспяховы філосаф, дацэнт універсітэта Андрэй Шуман. Пісаў пра «іудзейскую логіку», хасідаў… і во надоечы пацягнула яго на агітпроп. Як член Праграмнага камітэта Інстытута даследаванняў нацыянальнай бяспекі Польшчы – што само па сабе забаўна, калі ідзецца пра грамадзяніна іншай краіны – у канцы кастрычніка ён апублікаваў артыкул з дзвюх частак «Друг Израиля между Западом и Россией: итоги выборов президента Беларуси» на блізкую для чытачоў belisrael.info тэму. Спадзяюся, аўтар не пакрыўдзіцца і не налепіць мне ярлык «неадэквата», калі скажу, што атрымаўся трэш, аднак у пэўнай ступені павучальны (іначай я б і не рэагаваў).

schuman

На фота Шуман

З загалоўка, дый са зместу, няясна, хто заслужыў званне «друг Ізраіля» – Аляксандр Лукашэнка, беларускі народ у цэлым, або той і другі? Што ж, пачнем ab ovo…

Даўно пара б ужо здагадацца ўсім зацікаўленым, што А. Лукашэнка – сябар самому сабе, ну, хіба, яшчэ блізкім родзічам і пары-тройцы давераных асоб (калі ўспомніць, як ён абыходзіўся з тымі, хто дапамагаў яму прыйсці да ўлады, то і апошняе выглядае сумнеўна). Ён сам прызнаваўся ў 2005 г., што сяброў бракуе, што «прэзідэнцтва – гэта каласальная самота… з гадамі гэта больш і больш узмацняецца» (У А.Лукашенко нет друзей). Падазраваць яго ў нейкай асаблівай юдафіліі ці ізраілефіліі няма падстаў: лукашэнкаўскія жэсты ў адрас ізраільскіх палітыкаў (Авігдора Лібермана, Шымона Пераса…) тлумачацца або вымогамі дыпламатычнага этыкету, або жаданнем атрымаць дывідэнды праз «яўрэйскае лобі» на Захадзе, або спробамі завабіць ізраільскіх/міжнародных прадпрымальнікаў у Беларусь. Не буду згадваць найбольш адыёзную частку выказвання пра Бабруйск (кастрычнік 2007 г.), а прыгадаю гэты фрагмент: «Мы яго ўпарадкавалі і ізраільскім яўрэям кажам – хлопцы, вяртайцеся назад. Я ім сказаў – з грашыма вяртайцеся!» Іншымі словамі, без грошай вы тут на… камусьці патрэбны, і траціць іх будзеце, як падкажуць… «Астапа нясло» і пасля 2007 г., напрыклад, у пасланні 2012 г.: «Барыс Васільевіч Батура прыходзіць і кажа: вось нашы разумныя яўрэі з Ізраіля прыехалі, хочуць 45 гектараў зямлі. Я кажу, ты што, гэта добрае поле каля Баравой… Кажу: перадай яўрэям прывітанне, я ім заўтра знайду няўдобіцы, але там выдаткі большыя» (http://www.kp.by/online/news/1147176/). Бадай той Жорж Міласлаўскі з гайдаеўскага фільма: «Так что мне передать мой король? – Передай твой король мой пламенный привет!»

Выснова? «Мараль»? Шчырасці ў абдымках беларускага кіраўніцтва з Ліберманам ды яго стаўленікам Шагалам, у лістах да Пераса ці Нетаньягу – кату па пяту.

Былы пасол Ізраіля Ёсеф Шагал на працягу ўсёй сваёй кадэнцыі ў Беларусі (2012–2015) цвярдзіў пра адсутнасць у Беларусі юдафобіі. Напрыклад, у інтэрв’ю ўкраінскай журналістцы ўвесну 2015 г.: «так наладжана тут сістэма – зверху ўніз… Зверху ідзе непрыманне любой формы антысемітызму, паступае гэты сігнал настолькі ясна, што нават у тых людзей, якія не любяць яўрэяў…, не з’яўляецца жадання дэманстраваць свае пачуцці. Усё знаходзіцца пад вельмі жорсткім кантролем, кожны выпадак, звязаны нават не з праявай антысемітызму, а з нейкай спробай сказаць штосьці, упіраецца ў строгае “нельга!”», «тут не было, прынамсі я не сутыкаўся, ні з адным выпадкам антысемітызму» (Посол Израиля в Беларуси Йосиф Шагал: многие не признаются в том, что они евреи). Прама як у Янкі Купалы ў сумнавядомай паэме «Над ракой Арэсай» (1933) пра жыццё камуны: «Ёсць, напэўна, недахопы, / Бо як жа іначай / Ў гаспадарстве, ў будаўніцтве? / Але іх не бачыў». Адрасую ахвотных паспрачацца з хітрамудрым дыпламатам да навіны ад 23.05.2013 з гаваркой назвай: «Милиция решила не наказывать сотрудника Академии управления [при президенте РБ] за публичное оскорбление евреев на интернет-форуме». Дый нават калі б словы Шагала былі праўдай – адсутнасць антысемітызму шчэ не роўная дружбе.

Сам я ў лістападзе 2012 г. у інтэрв’ю аднаму польскаму канальчыку сказаў наконт антысемітызму ў Беларусі: «За апошнія 10 гадоў паветра стала чысцейшае», але адразу ж падкрэсліў, што ўзровень ксенафобіі ў краіне даволі высокі. За тры гады, якія мінулі, гэты ўзровень, відавочна, не знізіўся, што само па сабе не прыяе пашырэнню «сяброўскіх стасункаў». Хіба што ізраільцы і беларусы дамовіліся б сябраваць «супраць» кагосьці – арабаў, іранцаў… – але грош цана была б такому «сяброўству». Дарэчы, улады Беларусі талерантна ставяцца да «пасольства» Палестыны ў Мінску, якое існуе з сярэдзіны 2000-х, нічога не маюць супраць яго і 90 з лішкам адсоткаў жыхароў Беларусі. Тое самае тычыцца пасольства Ісламскай Рэспублікі Іран, якое актыўна будуецца (а мо ўжо і разбудавалася) на беразе Камсамольскага возера.

А. Шуман даў у артыкуле «джэнтльменскі набор» фактаў і фактоідаў. Перакладу пару ўрыўкаў:

У вытокаў беларускай дзяржаўнасці стаяў вялікі князь Вітаўт (1350–1430). І ён стаў першым вялікім князем, які на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага і Рускага… устанавіў так званыя «прывілеі» (1388–1389), якія рэгулявалі жыццё яўрэйскай абшчыны на ўсёй тэрыторыі княства. Згодна з гэтымі законамі, яўрэі ўяўлялі з сябе клас свабодных жыхароў… Іменна беларуская дзяржаўнасць Вялікага Княства Літоўскага і Рускага дазволіла яўрэйскім падданым развіць іудзейскую ідэнтычнасць і культуру да небывалых вышынь.

Пачаць з таго, што Вітаўт стаў вялікім князем ВКЛ толькі ў 1392 г. (дэ-факта; дэ-юрэ на гэтым троне сядзеў Ягайла), таму ніяк не мог у канцы 1380-х выдаць прывілеі для «ўсёй тэрыторыі княства». Як тагачасны «губернатар» заходняй Беларусі, ён апекаваўся яўрэямі Берасця (1388) і Гародні (1389). Дзеянне яго акта распасцерлася на ўсё княства толькі праз 100 з лішнім гадоў, у час кіравання Жыгімонта Старога. А як вам думка, што для «іудзейскай ідэнтычнасці» стварыла ўмовы «беларуская дзяржаўнасць»? Прыблізна тое самае, што заявіць: Святлана Алексіевіч абавязана Нобелеўскай прэміяй рэжыму Лукашэнкі…

З аднаўленнем беларускай дзяржаўнасці ў 1918 г. беларускі народ ізноў стаў верным саюзнікам яўрэяў, уключыўшы іх у будаўніцтва нацыі. Яўрэйская мова (ідыш) абвяшчаецца адной з чатырох дзяржаўных моў беларускай рэспублікі, нароўні з беларускай, польскай і рускай.

У 1918 г. была створана Беларуская народная рэспубліка, якая ніколі не выступала за афіцыйнае «чатырохмоўе». Многія дзеячы БНР талерантна ставіліся да яўрэяў, але ў «будаўніцтва нацыі» пад сваім сцягам уключалі толькі адзінкі (Самуіла Плаўніка, яго цёзку Жытлоўскага, Шымона Разенбаўма…). Трэба помніць і пра тое, што БНР у 1919 г. ангажавала на вайсковую службу Станіслава Булак-Балаховіча, адказнага за шматлікія антыяўрэйскія пагромныя акцыі на поўдні Беларусі ў 1920 г., у час т. зв. «Беларускага пахода». Булак-Балахович, Станислав Никодимович – антиеврейский аспект

Чатыры афіцыйныя мовы, як можна прачытаць у Вікіпедыі/любым сучасным падручніку, былі не ў БНР, а ў «канкурэнтаў» – у савецкай Беларусі, і тое не дужа працяглы час (1920–1938 гг.). Мяркую, нямногім ізраільцам дарагі той факт, што на гербе БССР і шыльдзе БДУ меліся надпісы на ідышы – урад Ізраіля адпачатку гаварыў на іўрыце і не спрыяў альтэрнатыўным мовам. Дый пры чым Вітаўт і падзеі 90-гадовай даўніны да сучаснай (геа)палітыкі?

Ах, вядома ж, «маасэ авот сіман лебанім» («учынкі бацькоў – знак для нашчадкаў»)! Але зварот да мінулага – небяспечная, двухбаковавострая штука. Як любіў казаць тав. Сталін, «хто старое згадае – таму вока прэч, а хто забудзецца – таму абодва». Не сумняюся, што ізраільскія беларусазнаўцы (ці тыя, хто імі лічыцца) маюць звесткі і пра выгнанне яўрэяў з ВКЛ за часоў князя Аляксандра ў канцы ХV cт., і пра пагромы пачатку ХХ ст., і пра ўдзел беларускіх калабарантаў – а таксама некаторых партызан – у Катастрофе 1941–1944 гг. Калі капнуць крыху глыбей, то выходзіць, што і фальклор у сваёй істотнай частцы абвяргае тэзіс пра «дух саюзніцтва, які яднаў яўрэяў і беларусаў на працягу многіх стагоддзяў». Нямала фактаў насцярожанага і негатыўнага стаўлення прыводзіцца ў раздзеле з кнігі магілёўскага гісторыка Ігара Марзалюка «Людзі даўняй Беларусі» (Магілёў, 2003) пад назвай «Вобраз жыда ў беларускай традыцыі» (с. 133–149).

Пра другую частку артыкула А. Шумана з ацэнкай вынікаў «прэзідэнцкіх выбараў» 2015 г. доўга разважаць не стану, тым болей што яна слаба звязана з першай. Эх, калі б адсутнасць «электроннага галасавання з аўтаматычным падлікам галасоў» і недахоп сацыялагічных агенцтваў былі найвастрэйшымі праблемамі ў Беларусі…

Хацеў бы параіць шаноўнаму аўтару і ўсім, хто захоча пайсці яго шляхам, менш маніпуляваць мінуўшчынай дзеля дасягнення кан’юнктурных мэт. Чаму б не паверыць Уладзіміру Караткевічу, які пра яўрэяў ВКЛ натаваў у сваім дзённіку паўстагоддзя таму: «жылі тут не добра і не кепска, і з прывілеямі, і з паборамі, і з гвалтам…» («Дзеяслоў», № 78, 2015)? Звяртаючыся да ранейшага суіснавання яўрэяў і беларусаў, паказваць трэба і пазітыўныя, і негатыўныя грані. Толькі так можна палепшыць беларуска-ізраільскія адносіны, якія – хто б што ні казаў – усе 2010-я гады былі далёкімі ад аптымальных. Дадатковае сведчанне – выхад у выдавецтве «Мастацкая літаратура» на замову міністэрства інфармацыі РБ фаліянта Славаміра Антановіча «Ушедшие в бессмертие» (Мінск, 2015), дзе аўтар фантазіруе пра агентаў сталінскіх рэпрэсій:

Многія пералічваюць галоўных ідэолагаў ГУЛАГа – сіяністаў Когана, Фрэнкеля, Фірына, Рапапорта, Бермана… Усе яны нярускія, і гэта палягчала іх разбуральную працу. Яны і яўрэямі-то былі кепскімі, у іх поўнасцю выпетрылася разуменне нацыянальнага гонару. Некаторыя з іх «працавалі» ў Беларусі.

Што гэтыя людзі, служкі Леніна-Сталіна, былі кепскімі яўрэямі – бясспрэчна, ды якое дачыненне яны маюць да сіянізму, руху, які ў 1948 г. спарадзіў Дзяржаву Ізраіль? Пытанне рытарычнае.

Усё б нічога, каб хоць сярод беларускіх яўрэяў панаваў дух «саюзніцтва». На жаль, салідарнасці мала: як і на пачатку 2000-х гг., канфліктуюць, напрыклад, «прагрэсіўныя» і артадаксальныя іўдзеі. Першыя ў кастрычніку 2015 г. разам з прыяцелямі-хрысціянамі залезлі ў будынак Валожынскай ешывы, які належыць Іудзейскаму рэлігійнаму аб’яднанню і правялі там нейкі «семінар», другія заявілі «рашучы пратэст» і паабяцалі «придать этому вопющему и беспрецедентному факту юридическую оценку как со стороны властей, так и со стороны посольства Израиля в Республике Беларусь» (арфаграфія і стылістыка арыгінала захавана).

Hasidyi

Так, паводле «прагрэсіўнага» сайта jews.by, выглядае тыповы артадаксальны яўрэй.

Будзем аптымістамі, суцешымся тым, што ў найсвяжэйшым нумары «Аrche» (прысвечаным пераважна гейшам :)) апублікаваны і ўспаміны Рыгора Хасіда «Пра Гродна, жыццё гарадзенскіх габрэяў да вайны, пра адносіны з польскім насельніцтвам, прычыны вітання мясцовым габрэйствам прыходу Чырвонай арміі ў 1939-м і аб тым, што прынесла габрэям савецкая ўлада». Паверым, што 27 лістапада 2015 года – у першы дзень адмены віз паміж Беларуссю і Ізраілем – мы прачнемся ў іншай краіне. А пакуль – trash must go оn!

Мінск, 05.11.2015

rubinczyk[at]yahoo.com

 P.S. Раз ужо былі згаданы партызаны – для мяне непрымальнае выказванне вядомай пісьменніцы: «Партызанская вайна, гэта, агулам, поўны разбой. Ты залежыш ад камандзіра, асабліва жанчыны (што я добра ведаю); калі ты габрэй, табе могуць і ў спіну стрэліць». Вожыку зразумела, што ў савецкім партызанскім руху на Беларусі за тры гады ўратавалася куды больш яўрэяў (паводле розных звестак, 10–15 тыс.), чым загінула ад рук антысемітаў.

Папярэднія серыі:

http://belisrael.info/?p=5168

http://belisrael.info/?p=5192

http://belisrael.info/?p=5323

http://belisrael.info/?p=5383

От редактора сайта: еще по теме действий банд С. Булак-Балаховича в белорусском Полесье материал на сайте Погромы и убийства евреев Мозырского уезда в 1918-начало 20-годов

И коль вспоминалось также имя уже бывшего израильского посла, то стоит напомнить материал, связанный с его “кипучей” белорусской деятельностью  Тот самый израильский Шагал…

Опубликовано 6 ноября 2015

Владимир Лякин. Калинковичские балаголы

Стремительное развитие в 20 веке науки и техники, изменение социального уклада общества и быта населения привели ныне к исчезновению многих хорошо известных нашим дедам-прадедам профессий, в том числе скорняка, бондаря, лудильщика, печника, извозчика. Последний в белорусском Полесье именовался «балагола», что с древнееврейского языка переводится как «владелец колесницы», а в более позднем значении – «наемный кучер, извозчик». И это имеет свое объяснение, т.к. частным извозом здесь испокон века занимались почти исключительно представители этой национальности. Первые еврейские семьи появились и осели в Каленковичах с разрешения владельца села шляхтича Оскерки в середине 17 века. Они бежали с Украины от погромов и ужасов полыхавшей там казацко-польской войны. В начале 19 века им в местечке принадлежали уже 6 дворов, это были семьи Голод, Карасик, Кацман, Колесник, Пхинсин, Факторович. Голоды были потомственными корчмарями, а прочие занимались торговлей, ремеслом, извозом. Первые достоверные сведения о местных балаголах находим в штабных документах дислоцированного в 1812 году в окрестностях Мозыря 2-го резервного корпуса русской армии. Тогда в начале августа командование дало каленковичскому арендатору распоряжение прислать для формирования большого военного обоза и склада («магазейна») несколько «…новых крестьянских телег с упряжкой в две лошади при извозчиках от 17 до 50 лет». Мобилизованным в обоз крестьянам на пропитание себя и лошадей выдавалось пайковое довольствие и еще 5 рублей в месяц деньгами. Здешнее  еврейское сообщество также выставило в этот войсковой обоз несколько четырехконных фур с балаголами того же возраста при месячной оплате в 15 рублей. Начальство уведомляло, что «…за людей, которые умрут во время похода, даются рекрутские квитанции. За беглых должно ставить других. Для воздержания погонщиков от побегов к магазейну предоставляется казачья команда». Уже в сентябре эти возчики были вместе с войсками под огнем противника у Бобруйска, один из них получил смертельное ранение. Поздней осенью они ходили со 2-м резервным корпусом до самого Вильно, откуда, после расформирования обоза в начале 1813 года, были отправлены домой.

Проводимая царским правительством политика переселения евреев из деревень и сел в местечки и города привела к тому, что в 1858 году в Каленковичах проживали уже  166 еврейских семей. Два десятка из них имели лавки и вели торговлю, кто-то кормился от портняжного, сапожного и прочего ремесла, а большинство являлись потомственными балаголами. Это были семьи Кацманов, Дворкиных, Чертков, Медведников, Колесников, Хайтманов, Левиных, Рогинских и другие. Некоторые из них занимались «легковым извозом» – перевозкой пассажиров и их поклажи в пределах Речицкого уезда, другие «ломовым извозом» – доставкой различного тяжелого груза, строительного материала, воды. Легковые извозчики, как и нынешние автовладельцы, отличались по достатку. Некоторые, что позажиточнее, имели в запряжке одного или двух рысаков, лакированный фаэтон на рессорах и кожаный раздвижной верх. Зимой фаэтон меняли на сани, обитые изнутри сукном и с теплым медвежьим покрывалом. Эти возили «чистую» публику «с ветерком», и брали с нее, соответственно, подороже. Что победнее (большая часть), имели лошадок попроще или даже старых кляч, обшарпанную коляску на 6-8 седоков и холщовый верх на обручах. Возили они клиентуру небогатую, что отчаянно торговалась за каждый пятачок, а то и вовсе норовила улизнуть, не заплатив.

Характерно, что конкуренции евреи-балаголы «тутэйшим» белорусам не составляли. Государственные крестьяне Дорошки, Драбницы, Бадеи, Змушки, тяжко трудившиеся на своих наделах, просто не имели возможности постоянно заниматься этим промыслом. Их кони были постоянно заняты на сельхозработах и выполнением многочисленных дорожных и прочих установленных начальством повинностей. А член здешней еврейской общины, человек лично свободный, своей пахотной земли не имел, но вполне мог сам или с  помощью соотечественников приобрести одну-две лошадки, сбрую, тарантас, фургон либо грузовую телегу. Но было одно исключение из правила: возчики (ямщики) казенных и земских почтовых станций всегда набирались из числа здешних крестьян. Устроенная в середине 19 века Калинковичская казенная почтовая станция (дорожная, на 8 лошадей, обслуживала участок пути от Дудичей до Мозыря, от Калинковичей до Юровичей) в 1887 году была перенесена из местечка на только что учрежденную железнодорожную станцию. Ее арендовал шляхтич  Г.А.Сущинский, в подчинении которого было четыре ямщика. Плата за перевоз почты и с проезжающих с версты и лошади составляла на тот момент 3 копейки, годовой доход – 125 рублей. Но пассажирский и грузовой поток постоянно возрастал, и в 1898 году рядом с казенной (примерно на месте нынешней автостоянки у вокзала) начала функционировать еще и земская дорожная почтовая станция. Ее содержатель шляхтич П.И.Врублевский имел 3 ямщика и 6 лошадей, годовой доход в 100 рублей. Таким образом, у калинковичских балаголов появились государственные конкуренты, что несколько снизило их расценки. Из сохранившихся архивных документов известно, что в начале 20 века месячный доход частного извозчика был невелик – около 12 рублей, в то время как ремесленник имел примерно 15-17 рублей, а железнодорожный рабочий – вдвое больше. Для сравнения: фунт (410 гр.) ржаного хлеба стоил тогда на рынке 2 копейки, пуд (16,4 кг.) пшеничной муки – 2 рубля, фунт свинины или говядины – 20 копеек, пара сапог – 3 рубля.

В 1897 году в Минской губернии были приняты специальные правила об извозном промысле. Циркуляр гласил, что к этому занятию «…допускаются лица не моложе 18-летнего возраста, доброго поведения, честные, трезвые и здоровые». Для получения свидетельства на это занятие желающим приходилось ехать в Речицу, где представители уездной управы и полиции проводили нечто вроде нынешнего техосмотра в ГАИ: проверяли тарантас (либо грузовую телегу, водовозную бочку),  лошадей и сбрую, а также экипировку самого извозчика (полагалось иметь специальный кучерский армяк и шляпу). Соискателей инструктировали, что они «…должны быть вежливы с седоками и отнюдь не дозволять себе грубостей. Воспрещается, перекликая и перебивая друг друга, подавать экипажи желающим, а в случае зова извозчика пассажиром с некоторого отдаления от места стоянки, должен подаваться очередной извозчик». Специально оговаривалось, что «…ломовые извозчики не должны обременять лошадей непосильной кладью». Правила дорожного движения были вполне современными: держаться правой стороны, не ездить вперегонку, не наезжать друг на друга экипажами, предупреждать окриком проезжающих и проходящих. Заплатив установленный сбор, балагола получал таксу в виде таблички (прикреплялась на телеге или экипаже) и специальный знак, который прикреплялся на армяк. (Заслуженный железнодорожник, орденоносец В.Ф.Шарков рассказывал автору этих строк, как еще школьником, в начале 30-х годов прошлого века, видел в Калинковичском  горисполкоме, где работал его отец, большие, на картонной основе, работы здешнего фотомастера Ласбина. Их было много: виды города и железнодорожной станции, лавок, мастерских, групповые портреты, в том числе и евреев-извозчиков в шляпах и с бляхами на груди).

Число калинковичских балагол заметно увеличилось после учреждения здесь железнодорожной станции. Один из пассажиров, следовавших далее в Мозырь вспоминал: «…пока мы раздумывали, ехать ли нам туда на ночь глядя или заночевать здесь, нас обступила целая толпа евреев-балагольщиков; рвут вещи из рук, каждый дергает, тянет в свою сторону, и не успели мы опомниться, как оказались на передке «фаэтона» допотопной конструкции». Со временем местечковые балаголы сплотились в дружную корпорацию, которая жестко и не всегда законными методами отваживала от этого «хлебного места» посторонних извозчиков. Впрочем, так было везде и всегда. Газета «Минский курьер» поведала в 1908 году своим читателям про некоего г-на Имшенецкого, который вознамерился было нарушить монополию тамошних привокзальных извозчиков. Он приобрел двух рысаков, роскошный шестиместный экипаж и однажды утром подкатил к вокзалу  как раз перед приходом варшавского экспресса. Но дождаться богатых седоков не успел. Местные балаголы тут же окружили и атаковали незваного конкурента. В мгновение ока карета была повалена и лишилась всех стекол, а рысакам отрезали хвосты. Самому «водителю» крепко намяли бока, и лишь вовремя подоспевшая полиция уберегла бедолагу от более серьезных последствий.

Неизвестно, случалось ли подобное у нас, но в архивах сохранилась обширная переписка, вызванная жалобами терявших клиентуру мозырских перевозчиков грузов и пассажиров на калинковичских балагол. В июне 1898 года  мозырская городская Дума даже обратилась в канцелярию Минского губернатора по поводу того, что «…жители местечка Каленковичи почти ежедневно доставляют со станции «Мозырь-Калинковичи» в г.Мозырь и обратно грузы и пассажиров и не платят установленного налога по 3 рубля с каждой лошади». Однако губернатор, генерал-лейтенант князь Н.Н.Трубецкой, исходя из того, что «…м.Калинковичи расположено в расстоянии 12 верст от города и вовсе не входит в черту города», эти претензии отклонил. Мозырская Дума, однако, проявила упорство и пожаловалась в столицу, в Министерство внутренних дел. Разбиравшего эту коллизию заместителя министра князя А.Н.Оболенского, мозыряне, очевидно, сумели должным образом «заинтересовать».  В направленном им из Санкт-Петербурга в Минск отношении говорится: «…принимая во внимание, что лица, перевозящие пассажиров и грузы со станции железной дороги в город и обратно, несомненно, производят извозный промысел и в черте города, я нахожу, что освобождение сих лиц от установленного сбора не имеет достаточных оснований». Другому князю не оставалось ничего другого, как начертать на этом документе свою резолюцию: «Сообщите Мозырскому городскому старосте, что городскому общественному управлению разрешается обложить сбором всех лиц, занимающихся извозом».

Профессия «водителя кобылы» была хлопотной, нервной, а иной раз и опасной для жизни. За перегруз и прочие нарушения его нещадно штрафовала полиция (а затем сменившая ее милиция), его коней безвозмездно использовали для подвоза воды при пожарах и даже могли целыми днями держать на «конном дворе» при калинковичской пожарной части (находилась на месте нынешнего городского сквера). «Улицы – сообщали в 1912 году «Минские губернские ведомости» – представляют из себя сплошные выбоины и ухабы, сильно затрудняющие езду. Особенно тяжело приходится извозчикам, перевозящим разного рода тяжести. Лошадям таких извозчиков не под силу вести тяжелый воз, нагруженный кладью. Бедные животные падают от усталости под брань и побои возниц. Пожалейте лошадей!». В том же году  на реке Припяти при переправе в Мозырь перевернулся груженый паром (моста через реку тогда не было), утонули 5 человек: калинковичский балагола А.Дворкин и его пассажиры. В 1926 году ячейка ЛКСМБ депо ж.д. станции Калинковичи исключила из комсомола некоего А.Пережогина, который «…хулиганит, пьянствует, в пьяном виде с другом побили извозчика, попали в милицию». И это были не единичные случаи.

В годы Гражданской войны, когда в наших местах несколько раз менялась власть, на дорогах начали промышлять банды грабителей. Подобному приключению посвящен эпизод повести «Давние годы» нашего земляка  Д.Г.Сергиевича (1912-2004). В один из дней ранней осени 1920 года калинковичский рабочий-путеец Георгий Сергиевич собрался навестить своего брата Андрея, живущего в Мозыре, и взял с собой восьмилетнего сына Диму, будущего писателя.  «…В понедельник, взявши отпуск на два дня, отец вместе со мной после школы пошел на вокзал. Здесь мы заняли места в балагольском фаэтоне. Кроме нас, извозчик взял еще четырех пассажиров, сошедших с поезда: совсем юную супружескую пару, молодую женщину и пожилого мужчину. Шоссе, мощеное булыжником, тянулось через сплошной массив леса. Еще на станции старый извозчик-еврей предупредил своих пассажиров, и нас с отцом в том числе:

– Уважаемые господа-товарищи, хочу сразу сказать вам, что дорога наша неспокойная. Есть такой атаман Хомка (Ф.Мицкевич, в 1923 году убит в д.Гулевичи в перестрелке с милицией – В.Л.), чтоб он был жив-здоров, да только нас не трогал… Словом, у кого большие запасы грошей, а может, и серебро-золото есть, ну и всякие там дорогие вещи, оставляйте тут у кого-нибудь на сохранение, потому что нет никакого ручательства, что вы довезете их в целости.

Молодые заулыбались, а пожилой мужчина сказал:

– Если Хомка и найдет у меня, так это только шиш в кармане.

– Авось пронесет святая Богородица – заметила молодая женщина.

– Веселый разговор! – рассмеялся возчик. – Люблю веселых пассажиров – по нонешним временам это, может, самое бесценное достояние! Иди ко дну, а хвост держи пистолетом!

Отец тоже посмеивался – о Хомке мы уже слыхали. Больших запасов денег у нас не было, не говоря уже о каких-то драгоценных вещах. Поживиться Хомке у нас было ровным счетом решительно нечем. … Извозчик чмокнул губами, гикнул, взмахнул кнутом, и пара лошадей стала давать ход старому, скрипучему, уже достаточно заезженному фаэтону. …Теперь между Калинковичами и Мозырем дорога прямая, как стрела. А в ту пору булыжное шоссе змеилось в лесу то вправо, то влево, огибало встречавшиеся низинки и болотца. Прогрохотав по развалюхе-мосту через старицу, наш фаэтон обогнул песчаную гору, и мы увидели постройки приречной деревни Боровики. Все пассажиры облегченно вздохнули, что удалось избежать неприятной встречи. Все снова заулыбались и разом заговорили, и, видимо, только я да еще возчик заметили, как из-за сарая, что стоял у самого шоссе, вышло трое вооруженных молодцов. Один из них поднял руку, что означало: «Стой!» Извозчик остановил лошадей.

– Хомка, – шепнул пожилой мужчина.

Грабитель неторопливо подошел к фаэтону. Извозчик поклонился ему с козел, и было смешно наблюдать этот поклон сверху:

– Добрый день, уважаемый гражданин Хомка!

Хомка, скорее коренастый, чем высокий, был одет в щегольскую, опушенную мехом, куртку-венгерку. На поясе у него висел револьвер в кобуре. Два других бандита, вооруженные обрезами, зашли с другой стороны фаэтона. Оружие они держали наготове.

– Всегда ты возишь, чертов идол, на что глядеть не хочется! – выразил неудовольствие предводитель грабителей.

– Чем богаты, тем и рады!

Хомка внимательно прощупал взглядом каждого пассажира. Бросил мимолетный взгляд и на меня. То ли потому, что все это случилось буквально на виду у всей деревни, то ли по каким-то приметам, бандит решил, что пожива будет у него небольшая, – «операция» не состоялась. Он махнул рукой и угрожающе крикнул извозчику:

– Возишь всякую голь перекатную!

– Даю слово, – усмехнулся извозчик, – в другой раз будут ехать генералы да министры!

Он стегнул лошадей, и те, рванув фаэтон, в несколько минут обогнув  деревню, вынесли нас на широкую пойму Припяти. За ней виднелся город».

В 1926 году калинковичские балаголы в числе 283-х человек были объединены в кооперативное транспортное товарищество, осуществлявшее грузоперевозки в городе и за его пределами. Такса за перевоз одной груженой телеги на расстояние 1 версты составляла 1 рубль 50 копеек. Однако уже через несколько лет, когда власти взяли курс на сворачивание частной торговли и предпринимательства, число извозчиков  начало быстро уменьшаться. А во второй половине 30-х годов здесь появились первые рейсовые автобусы, после чего балаголы окончательно пропали с нашего вокзала, улиц и дорог. И все же эта древняя профессия не исчезла бесследно. Ныне ее прямые продолжатели в Калинковичах – водители частных «маршруток» и такси.

От редактора сайта.

Примечание: Ранее местечко называлось Каленковичи. В 1883 г. состоялись первые выборы в Калинковичскую мещанскую управу. В официальных документах начинает употребляться название Калинковичи.

Возможно у кого-то в семейном архиве сохранились фотографии балагол. Присылайте на адрес сайта. Ими будет дополнен этот исторический материал.

И немного о другом, также касающееся прошлого. В Калинковичах в межвоенный период работали два профессиональных фотографа – Ошер Букчин (ок.1882-?) и Лазник. Некоторые их работы дошли до нас. Если у кого-то сохранились фото с подписями фотографов, особенно групповые семейные портреты, то также присылайте на адрес сайта.

Размещено 23.10.2015, 20:32

 

КАТЛЕТЫ & МУХІ (4)

Вольф Рубінчык

Ізноў шалом-здароў! Гэтым разам пагаворым пра Беларусь як несавецкую краіну і пра тое, як у ёй (вы)жыць.

1. Чвэрць стагоддзя на незалежніцкай хвалі

Першы масавы апазіцыйны рух у найноўшай гісторыі Беларусі нарадзіўся ў 1988 г., аформіўся ў 1989 г., а выпрабаванне выбарамі прайшоў у 1990 г. Іменна тады дзясяткі прадстаўнікоў Беларускага народнага фронту патрапілі ў Вярхоўны Савет БССР – які-ніякі, а парламент – і разам з некаторымі іншымі дэпутатамі сфармавалі т. зв. «Дэмакратычны клуб», а потым і Апазіцыю БНФ.

Адной з першых акцый новаўтворанай Апазіцыі сталася «антысвяткаванне» 7 лістапада, калі на помнік Леніну ў Мінску былі навешаны пудзілы і антыкамуністычныя лозунгі. Пракуратура вывучала «правакацыйныя» паводзіны фронтаўцаў, у тым ліку Зянона Пазьняка, але нікога не пакарала. Выглядае, іменна гэтая акцыя стала пачаткам канца для Беларусі савецкай. Больш падрабязна пра падзеі можна пачытаць у 800-старонкавай кнізе «Апазіцыя БНФ у Вярхоўным Савеце ХІІ склікання» аўтарства кандыдата гістарычных навук Аляксандра Кур’яновіча (2015), якую мне выпала рэдагаваць.

Kniha_apazicyja

Пасля абвяшчэння Незалежнасці ў жніўні 1991 г. і распаду СССР у снежні 1991 г. працэс натуральнай дэсаветызацыі (развітання з БССР-аўскім мінулым) набыў незваротны характар. Узлёт небезвядомага палітыка ў 1993–94 гг. можна трактаваць як рэакцыю на занадта хуткія перамены, але памылкова лічыць, што Аляксандр Лукашэнка вярнуў Беларусь у савецкі час, што ў нас запанаваў «чырвоны чалавек».

Замежнікі, прыязджаючы ў Мінск на колькі дзён, бачаць помнік Леніну, вуліцы Маркса ды Энгельса, і крывяць нос: «фэ, савок». Між тым к 2015 г. «савок» у нас практычна сканаў. Наўрад ці хто стане спрачацца, што хрыбцінай савецкага ладу былі камуністы-ленінцы, але ў РБ з тузіна палітычных партый (скарэй гурткоў па інтарэсах…) дзве камуністычныя ледзь прадстаўлены на ўзроўні мясцовых саветаў. Помнікі, назвы вуліц, убогае «святкаванне» 7 лістапада і нават «Лінія Сталіна» – адно дэкарацыя, або костка, якую ўлады кідаюць кансерватарам старэйшага пакалення. З гэтай жа прычыны трывае назва газеты адміністрацыі прэзідэнта «Советская Белоруссия», якую рэдакцыя старанна скарачае да «СБ» – або наогул карыстаецца неафіцыйным найменнем «Беларусь сегодня». Сама адміністрацыя Лукашэнкі нагадвае колішні ЦК КПБ, але будуецца іначай, у ёй больш цэніцца асабістая адданасць і крэўныя сувязі, а не вернасць якойсьці канкрэтнай ідэалогіі, пагатоў марксізму-ленінізму. Эканоміка, культура, сістэма адукацыі, міжнародныя адносіны развіваюцца паводле прынцыпаў, далёкіх ад норм савецкага часу (зараз не кажу, лепшых ці горшых). «Выбары» з квазіпрымусовым галасаваннем ладзяцца ўсё-ткі з аглядкай на назіральнікаў, і кандыдатаў у прэзідэнты з 1994 г. ніколі не было менш за трох.

Што самае важнае, за чвэрць стагоддзя адбыліся істотныя змены ў свядомасці мільёнаў людзей, якія паспелі забыцца на савецкія стабільныя цэны, чэргі і паўпустыя паліцы. Разумна выказаўся літаратар Альгерд Б., даведаўшыся пра рашэнне Нобелеўскага камітэта 8 кастрычніка 2015 г.: «Мы жывыя і жывем сёння, і краіна, дзе гэта адбываецца, даўно ўжо не Савецкі Саюз. У яе, гэтай краіны, выраслі малочныя зубы. І нам хочацца гаварыць: новым голасам, пра нашае сёння». Гэтак адчуваю і я, і не магу згадзіцца з іншым літаратарам Ціханам Ч., які настойваў на «Радыё Свабода» ў тым самым кастрычніку 2015 г.: «Дастаткова адысці крыху ўбок ад усім вядомых кнігарняў і галерэй, каб нізрынуцца ў пафарбаваную савецкую сымболіку і ў якасны, новенькі савецкі лад, які прэ з усіх шчылінаў і гегемоніць па поўнай праграме… Цяпер відавочна, што беларускі нацыяналізм занадта рана пахаваў антыкамуністычную рыторыку: шкілет Савецкага Саюза… грукае ў дзверы». Як казаў больш за стагоддзе таму трэці літаратар пра творы чацвёртага, «ён пужае, а мне не страшна».

Гэта праўда, што адукаваныя людзі ў беларускай правінцыі нярэдка гаворыць пра асяроддзе з доляй сарказму. Мастак Верамейка-Залескі лічыць, што жыхары вёскі, за выняткам моладзі, захоўваюць савецкую свядомасць. А журналіст Сяргей А. з Клімавіч адказаў Альгерду Б. так: «шмат насельнікаў гэтай краіны дасюль савецкія людзі. Яны лічаць, што нармальна – парушаць законы, баяцца вялікіх і малых кіраўнікоў, пагарджаць тымі, хто высоўваецца…». Але, па-мойму, слушны дыягназ тут – не савецкасць, а патрыярхальны тып палітычнай культуры, які існаваў да 1917 г. (у Заходняй Беларусі – да 1939 г.) і перажыў СССР. На людзях гэтага тыпу з іхнім недаверам да законаў, грамадскай актыўнасці і «палітыкі» штораз выязджае «бацька». «Чырвонымі» называць іх некарэктна: скарэй ідзецца аб маргіналізаванай частцы сялянства (накшталт паслядоўнікаў Альяша з рамана Аляксея Карпюка «Вершалінскі рай») і тым самым «мяшчанстве», з якога дзесяцігоддзямі кпілі савецкія публіцысты.

Недахопу ў песімістычных прагнозах адносна Беларусі ніколі не было, і ўсё ж… Пра пэўны плюралізм на палітычнай сцэне згадана вышэй, і нават у паслухмяным парламенце час ад часу выяўляецца нязгода, як гэта было ўвесну 2015 г. пры зацвярджэнні «дэкрэта аб дармаедах» (нехта прагаласаваў-такі супраць).

Няма ў краіне і татальнай манаполіі на прадстаўніцтва інтарэсаў наёмных работнікаў: з цяжкасцю, але працуюць незалежныя прафсаюзы, чаго таксама не магло быць у СССР. (Між іншага, чуткі з падручніка для студэнтаў ЕГУ пра тое, што ў лукашэнкаўскай Беларусі пры прыёме на работу аўтаматычна запісваюць у «чэсны» прафсаюз, не пацвярджае практыка: у 2003 г. працаваў ва ўстанове міністэрства адукацыі, у 2004 г. – ва ўстанове сацыяльнага забеспячэння, у 2009-2011 гг. – на дзяржаўным прадпрыемстве сувязі, ні разу не далучаўся да іхніх «прафсаюзных ячэек».)

Бадай, найменш «савецкай» зрабілася сфера паслуг, асабліва ў гарадах. У ХХІ ст. пабудавана безліч «буржуазных» месцаў адпачынку: казіно, рэстарацый, клубаў… Рэальная канкурэнцыя існуе паміж банкамі, турфірмамі, размаітымі крамамі, а сярэдні беларускі гіпермаркет мала чым адрозніваецца ад ізраільскага. У пэўным сэнсе мы перажываем ранні капіталізм – эпоху «пачатковага назапашвання капіталу», з усімі яе плюсамі і мінусамі, вялізнымі кантрастамі ў даходах і выдатках. Як заўважыў Аляксей Кудрыцкі А ЧТО ДЕСОВЕТИЗИРОВАТЬ-ТО?: «У Беларусі дзейнічае рынкавая эканоміка, з наступствамі якой насельніцтва сутыкаецца штораз, ходзячы ў крамы… Эканоміка, якая паступова пазбаўляецца прыстаўкі “сацыяльна-арыентаваная”». Паўтараць следам за Кудрыцкім, што Беларусь – «цалкам дэсаветызаваная дзяржава», я б не стаў, бо астраўкі мінулага раскіданы ад Асвеі да Лунінца, але, дапраўды, ужо 5-10 гадоў не яны вызначаюць паводзіны большасці беларусаў.

  1. А як гэта ўсё адбілася (і адаб’ецца) на яўрэях?

«Капіталізацыя» беларускага грамадства ў кароткачасовай перспектыве мела для большасці яўрэяў станоўчыя наступствы – адкрыліся магчымасці для бізнэса, падвысілася роля адукацыі. Сярод работнікаў культуры («інтэлігенцыя» для РБ – устарэлае паняцце…) прыкладна з канца 1990-х добрым тонам стала цікавіцца яўрэйствам і яго спадчынай. Часам гэтая цікавасць была шчырай, часам выклікалася жаданнем падзарабіць – на мой погляд, зусім зразумелым.

У 2013 г. выйшаў «яўрэйскі» нумар «альманаха сучаснае беларускае культуры» «Партызан»: http://partisanmag.by/?p=3806 , у ім бралі ўдзел некаторыя мае знаёмыя. Сёлета я быў сведкам мінімум трох імпрэз з «яўрэйскім акцэнтам». Першая адбылася ў студзені 2015 г. у мінскім музеі-кватэры Петруся Броўкі. Вядучыя гаварылі пра паэтаў-ідышыстаў, чыталі іхнія творы. Старшыня беларускага ПЭН-цэнтра Андрэй Хадановіч (на здымку злева) здаўна перакладае з ідыша вершы Майсея Кульбака, і ў музеі прачытаў тры свае пераклады. Я коратка распавёў пра выданні суполкі «Шах-плюс»: зборнікі Ільі Злотніка, Ізі Харыка, Элі Савікоўскага, Гірша Рэлеса.

Khadanovich_Rubinchyk

Пазней наведалі мы з жонкай два спектаклі Купалаўскага тэатра: «Другая сусветная» – http://kupalauski.by/performances/large_stage/second-world-war/ – і «Местачковае кабарэ» – http://kupalauski.by/performances/large_stage/cabaret/ . Выкананне твораў пра вайну аўтарства былога мінчаніна Марка Мермана (у час кранальнага спектакля-канцэрта актрыса праспявала і песню Мермана пра Саламона Міхоэлса, забітага ў 1948 г.) спадабалася куды больш, чым эклектычнае «Кабарэ». Аднак другі спектакль – рэдкая магчымасць убачыць цыганскі танец пад песню на ідышы і паслухаць яўрэйскія показкі-«шмонцэс».

Пра стэрэатыпныя «яўрэйскія рысы» (ініцыятыўнасць, еtc.) з 2000-х гадоў у пазітыўным ключы гаворыцца як у афіцыйных, так і ў альтэрнатыўных крыніцах. Так, былы старшыня Нацбанка, гадоў 10 таму ставіў Ізраіль у прыклад кіраўнікам сельскай гаспадаркі Брэсцкай вобласці; кіраўнік афіцыёзнага сацыялагічнага агенцтва набыў «дом Вейцмана» ў Моталі і захапляўся першым прэзідэнтам Ізраіля як палітыкам. Улетку 2015 г. шаблоннае ўспрыманне яўрэяў пашыраў і папулярны сярод «прасунутай моладзі» сайт з птушынай назвай: маўляў, беларусы, будзьце як яўрэі, разумныя і хітрыя…

Паўстае пытанне, ці надоўга захаваецца гэтая «юдафільская» тэндэнцыя: на мой одум, ёсць у ёй і небяспека. Мудры Фелікс Хаймовіч пісаў у 2014 г.: «Антысемітызм пачынаецца з прысваення габрэям звання самай таленавітай нацыі. Далейшая логіка такая: яны самыя таленавітыя, яны выцесняць нас, ад іх трэба бараніцца». Гадоў з трох таму пачасціліся факты «абароны ад яўрэяў», прычым у колах, якія раней у ксенафобіі, нібыта, заўважаны не былі. Так, апазіцыйны (?) грамадскі дзеяч М. «жартоўна» заявіў свайму суразмоўцу-яўрэю ў снежні 2012 г.: «Няма беларускамоўных яўрэяў у Беларусі, то і не лезьце ў беларускую мову, у яе і без вашага пытання праблем больш чым дастаткова!» Сваю лепту ў адчужэнне яўрэяў ад беларусаў унёс і былы пасол Ізраіля Ш., хаця, напэўна, не варта перабольшваць шкоду ад яго цынічных выказванняў пра палітзняволеных у Беларусі. Людзі скемілі, што погляды Ш. падзяляла толькі меншасць беларускіх яўрэяў – як у самой Беларусі, так і ў Ізраілі.

У красавіку 2015 г. на «яўрэйскі ўплыў» ды памыснасць яго абмежавання намякалі і кіраўнік краіны (у сумнавядомым пасланні парламенту…), і паэт-«апазіцыянер», чыю цытату пра кантроль яўрэяў над сілавымі структурамі Беларусі хуценька падчысціў «Белсат», – belisrael.info паведамляў пра абодва выпадкі. На жаль, крызісны стан эканомікі стварае глебу для далейшых інсінуацый.

Ва ўмовах прававога нігілізму прадстаўнікам этнічных меншасцей наўрад ці бывае лёгка; апрыёры яны займаюць слабейшую пазіцыю, чым большасць. Магла б дапамагчы салідарнасць, сістэмная пабудова абшчыны, але якая ў Беларусі «салідарнасць» сярод яўрэяў, пастаянныя чытачы гэтага сайта ведаюць. І вось думка доктара гістарычных навук Юрыя Гарбінскага з яго пісьма ад 24.09.2015: «Пра захаванне і адносіны да габрэйскай спадчыны (перадусім матэрыяльнай) у Беларусі можна сказаць больш чым з горыччу – яна дзесяцігоддзямі ўжо не замоўчваецца, але нішчыцца. Ну не разумеюць беларусы і ўсе тыя, хто жыве тут, што без габрэйства проста не існуе такое паняцце, як культурны ландшафт Беларусі…» На першы погляд, катэгарычна, але навуковец валодае тэмай. Яму, а таксама ксяндзу Яцаку Хутману, мы абавязаны рэстаўрацыяй старых яўрэйскіх могілак у Камаях Пастаўскага раёна (2012 г.).

Трывожыць пашырэнне ў Беларусі паганскіх каштоўнасцей (не блытаць з атэізмам савецкага ўзору). Фота з былых яўрэйскіх могілак на вуліцы Сухой у Мінску з’явілася на «прасунутым» сайце ў верасні 2015 г. Сімвалічны шпацыр…

Kyky_Kalenda

Адказ рэдактаркі сайта на мой зварот гучаў так: «…не вельмі зразумела, чаму вас так збянтэжыў сабака пароды Джэк Расел на могілках. Могiлкi (няважна, яўрэйскія, беларускія, нямецкія) існуюць для жывых, каб жывыя – помнілі. Сюды нармальна прыходзіць з сем’ямі, тут павінны гуляць дзеці, таму што гэта жыццё, і яно працягваецца. Не павінен собака на яўрэйскіх могілках выклікаць настолькі дзіўную і дрымучую рэакцыю». І рэдактарцы сайта, і гаспадару сабакі, літаратару Сяргею К. – ледзь за 30, то бок на «савецкасць» іх паводзіны не спішаш. Сяргей дык увогуле вучыўся ў БДУ на гебраіста (!)

Адылі не хочацца завяршаць гэтую частку – а відаць, і ўсе «Катлеты з мухамі» – на сумнай ноце. Яркай падзеяй 2015 г. стаў выхад серыі «Мая беларуская кніга» ў мінскім выдавецтве «Папуры»: http://popuri.ru/belkniga/ Пачэснае месца сярод 26 лепшых кніг розных стагоддзяў заняў раман Майсея Кульбака «Зельманцы» ў перакладзе Віталя Вольскага. Ён не перавыдаваўся ў Беларусі звыш 50 гадоў, а цяпер даступны ў вольным продажы: http://oz.by/books/more10442041.html

Кур’ёзнымі падаліся мне і віншаванні, якія Іудзейскае рэлігійнае аб’яднанне накіравала С. Алексіевіч і А. Лукашэнку ў кастрычніку 2015 г. Працытую ў арыгінале з захаваннем арфаграфіі (узята з фэйсбука ІРА):

  1. Мужская история  (Исповедь еврея-партизана)

Светлана Алексиевич, лауреат Нобелевской Премии в литературе. Сардэчна вiншуем

  1. Иудейское Религиозное Объединение в Республике Беларусь поздравляет Александра Лукашенко с избранием на должность Президента страны и надеется на благоразумную и взвешенную политику с его стороны в конфессиональных вопросах, как это было и ранее, начиная с 1994 года. Мазл тов!

Што ж, «мабыць, так і трэба». Прынамсі ІРА выпісала рэцэпт, а што з ім рабіць – справа кожнага.

Мінск, 22.10.2015

rubinczyk[at]yahoo.com

«Ад гоманаўцаў да гайсакоў». Яўрэйскі аспект

 Liakhouski1  Liakhouski2

Сёлета ў Смаленску пабачыла свет 2-е, папраўленае і дапоўненае выданне кнігі знанага беларускага гісторыка Уладзіміра Ляхоўскага (гл. пра яго: https://be.wikipedia.org/wiki/Уладзімір_Віктаравіч_Ляхоўскі ) «Ад гоманаўцаў да гайсакоў. Чыннасць беларускіх маладзёвых арганізацый у 2-й палове ХІХ ст. – 1-й палове ХХ ст. (да 1939 г.)». Будучы аматарам мінуўшчыны і не ставячы cабе за мэту напісаць поўнавартую рэцэнзію, скажу, што кніга падалася мне цікавай, грунтоўна падрыхтаванай. У ёй гаворыцца не толькі пра Беларусь, а і пра Расію, Украіну, Эстонію, Польшчу, Латвію – краіны, дзе «навучалася шмат ураджэнцаў беларускага краю».

Зразумела, і ў маладзёжных суполках былі яўрэі (куды ж без нас?), і сутыкаліся гэтыя суполкі з яўрэямі, і пэўнае стаўленне да іх выпрацоўвалі. Абмяжуюся некалькімі цытатамі з кнігі, у якой больш за 400 старонак.

Ужо cярод «гоманаўцаў», г. зн. групы беларускіх народнікаў, сфармаванай у 1880-х гг. у Санкт-Пецярбургу, вызначыўся былы сябар Віцебскага студэнцкага зямляцтва Хаім-Ізраіль Ратнер. «У канцы сакавіка 1884 г. царскія жандары выйшлі на актывістаў “Гоману”. Арышты Х. Ратнера, ягонай сястры… не спынілі дзейнасці Беларускай групы “Народнай Волі”», – напісаў аўтар. Тут хочацца дадаць, што ў часопісе «Гоман» згадваліся стасункі беларусаў і яўрэяў, паяднаных лёсам.

Фігуравалі яўрэі і ў менш радыкальным асяродку менскай моладзі 1880-х гг., які «стаяў на пазіцыях ліберальнага народніцтва. Па сваім складзе ён быў інтэрнацыянальны – у яго ўваходзілі не толькі беларусы, але і габрэі, палякі, літоўцы, расейцы…»

А вось факт, які сведчыць пра адносіны спаборніцтва ў культурнай сферы, бо спорт – праява культуры ў шырокім сэнсе: «У Мінску першы аматарскі футбольны матч адбыўся 29 чэрвеня 1913 г. паміж камандай мясцовых гімназістаў “Алімп” і габрэйскай “Макабі”. З лікам 3:0 перамаглі больш спрактыкаваныя гімназісты».

Увосень 1914 г. актывісты Мінскага саюзу моладзі арганізавалі дабрачынныя канцэрты ў губернатарскім садзе. Выступілі оперная спявачка Аляксандра (Ганна) Мейчык і піяніст Артур Рубінштэйн. «Думаецца, што запрасіць на свае канцэрты такіх славутых музычных зорак дапамаглі ўплывовыя габрэйскія прадпрымальнікі», – выказаўся Ул. Ляхоўскі. Ён заўважыў, што ў выданні літаратурнага альманаха «Провинциальная луна» (1915) «дэбютаваў вядомы беларуска-габрэйскі паэт і перакладчык Барыс Лейцін». Дарэчы, «абеларушванне» Б. Лейціна (1893–1972), ураджэнца Яраслаўскай губерні, які ў 1918 г. скончыў Маскоўскі ўніверсітэт, сядзеў на Салаўках і скончыў жыццё ў Расіі, выглядае крыху штучным.

На с. 169 аўтар апублікаваў здымак шыльды з галоўнага корпуса БДУ 1924 г., дзе тэкст пададзены на дзвюх мовах: беларускай і ідышы. Пазнака «друкуецца ўпершыню» выклікала сумнеў, помню гэты здымак яшчэ з кнігі Арона Скіра «Еврейская духовная культура в Беларуси» (Мінск: Мастацкая літаратура, 1994). Але не пра тое гаворка, вядома ж.

На с. 203–204 прыводзяцца лічбы, паводле якіх у першыя гады існавання БДУ студэнтаў-яўрэяў было прапарцыйна больш, чым яўрэяў у насельніцтве БССР: на факультэце грамадскіх навук – каля 60%, на медычным факультэце – больш за палову. Дый сярод навучэнцаў старэйшых класаў сямігодак БССР «беларусаў было каля 44%, у той час як габрэяў – 37%, расійцаў – меней за 14%… Можна канстатаваць, што “пладамі рэвалюцыі” найлепшым чынам скарысталіся не беларусы, большасцю сваёю выхадцы з вёскі, а прадстаўнікі гарадскога і местачковага мяшчанства небеларускага паходжання», – не без скрухі канстатаваў аўтар. Ён лічыць, што «перакосы ў сацыяльнай і школьнай палітыцы савецкай дзяржавы дэфармавалі і абвастралі міжнацыянальныя дачыненні ў БССР, правакавалі антысеміцкія настроі». Ці можна згадзіцца з гэтымі развагамі, якія падштурхоўваюць да высновы «яўрэі, што прагнулі навукі, самі вінаваты ў існаванні антысемітызму», няхай кожны вырашыць самастойна. Асабіста мне яны здаюцца дужа спрэчнымі.

Дыскрымінацыю беларусаў шаноўны гісторык заўважыў і ў Гомелі ды Гомельскай губерні, якая ў пачатку 1920-х гг. уваходзіла яшчэ ў склад Расіі: «Летам 1922 г. у Гомелі арганізавалася беларуская секцыя пры губернскім аддзеле народнай адукацыі ў складзе… адной штатнай адзінкі (!) “І таго зашмат!” – “пажартаваў” загадчык аддзела Нэйман». З іншага боку, быў «габрэйска-беларускі музычны дзеяч» Арон Згірскі, які ў 1920 г. стаяў ля вытокаў знакамітага школьнага хору ў Віленскай беларускай гімназіі. Пазней, ужо пад кіраўніцтвам Рыгора Шырмы, навучэнцы гімназіі «штораз арганізоўвалі сумесныя інтэрнацыянальныя вечарыны» – «з літоўцамі, габрэямі, сябрамі польскіх маладзёвых суполак…»

У кнізе даволі шмат гаворыцца пра маладзёжныя арганізацыі Заходняй Беларусі (нават больш, чым пра аналагічныя арганізацыі ў БССР, у 1920-я гг. пераведзеныя пад кантроль кампартыі). Аўтар заўважае, што ў 1930-я гг. сярод польскага студэнцтва і школьніцтва «ўзмацніліся шавіністычныя і антысеміцкія настроі», але «Беларускі студэнцкі саюз у Вільні выказаў сваю салідарнасць з габрэйскім студэнцтвам». Ул. Ляхоўскі прыводзіць прыклад актывіста БСС Усевалада Караля, які «падчас лекцый дэманстрацыйна садзіўся з габрэйскімі студэнтамі на адну лаву». Я б дадаў, што і яўрэі (не ўсе, канешне; з другога боку, і ў БСС хапала розных людзей) выказвалі салідарнасць з беларусамі. Выпала прачытаць у віленскім часопісе «Шлях моладзі» (№ 14, 1937) пра «Прыгожы паступак жыдоўскай моладзі»: дэлегацыя адной з яўрэйскіх сярэдніх школ Вільні прынесла ў рэдакцыю 7 зл. 50 гр. на дапамогу беларускай вучнёўскай моладзі. Рэдакцыя завяршыла нататку так: «Маладым жыдоўскім ахвярадаўцам складаем шчырую падзяку. Аб іхным прыгожым паступку моладзь беларуская будзе памятаваць».

Паблажліва ў кнізе «Ад гоманаўцаў да гайсакоў» гаворыцца пра арыентацыю часткі беларускіх актывістаў (групы Вінцэнта Гадлеўскага) на вось «Берлін – Рым – Токіа»: маўляў, гэта было іх «палітычнай памылкай, а не маральным выбарам», а «найбліжэйшы супрацоўнік Гадлеўскага, тады яшчэ 28-гадовы Вацлаў Папуцэвіч (Пануцэвіч) усведамляў небяспеку збочвання еўрапейскай цывілізацыі да таталітарызму…». Выглядае, што стаўка названых асоб на «дэмакратычныя каштоўнасці» аўтарам абгрунтавана не ў поўнай меры. Прынамсі гэты самы В. Папуцэвіч пасля вайны і Катастрофы ўжо на эміграцыі спрабаваў нацкаваць літаратара Юрку Віцьбіча на яўрэяў, разыграць ксенафобскую карту. Як вынікае з адказу Ю. Віцьбіча (які ў час вайны пісаў артыкулы, мякка кажучы, далёкія ад юдафільства), ён не паддаўся на правакацыю: «Вы прапануеце мне ашэльмаваць на старонках «Беларуса» Л. Прокшу , з прычыны яго… жыдоўскага паходжаньня. Я ня зусім упэўнены ў тым, што ён жыд, але каб ён і запраўды гэткім зьяўляўся, дык менавіта ў тым яшчэ ня бачу нічога ганебнага для яго асабіста, як і шкоднага для нашае нацыянальнае справы…» (ліст 1970 г. цытуецца паводле кнігі Лявона Юрэвіча «Жанры» – Мінск: Кнігазбор, 2013, с. 338).

Але найбольш спрэчна ў кнізе «Ад гоманаўцаў да гайсакоў» гучыць расповед пра групу «лістападаўцаў», асуджаных у Менску ў 1926 г. (с. 179-193). Гэтыя, паводле Ул. Ляхоўскага, «шчырыя беларускія патрыёты» (с. 191), пасланыя за краты ў выніку «судзілішча», пашыралі на Случчыне лістоўкі антыбальшавіцкага зместу. Лістоўкі прыведзены ў копіях, і праблема ў тым, што яны скіраваны не толькі супраць бальшавікоў, а і супраць яўрэяў ды гараджан увогуле. Цікава, што ў тэксце «Сяляне годзі вам спаць! Годзі ездзіць па вашым карку жыдам ськіньце ўсіх!» слова «жыдам» замазана (і на с. 189, і на 4-й старонцы вокладкі), ды я расчытаў яго. Звярнуўся па тлумачэнні да аўтара, і вось што ён адказаў у канцы жніўня 2015 г.:

“Лістападаўскія” ўлёткі, арыгіналы якіх захоўваюцца ў Архіве КДБ, мне перадаў, здаецца, Іван Саверчанка (дакладна не помню). Фрагменты адозвы былі ўжо тады замазаны. Відаць па ўсяму, што яны мелі антысеміцкі змест. Можаце ў мяне запытацца, чаму я раблю герояў з антысемітаў. Гэта складанае пытанне. З боку “лістападаўцаў” гэта быў не расізм ці шавінізм. Гэта “антыжыдоўскі” пасаж меў сацыяльны напрамак. Асноўная частка яўрэйскага мяшчанства, што складала асноўны кантынгэнт насельніцтва беларускіх гарадоў і мястэчак, у першыя гады савецкай улады было захопленае камунізмам. У той час, калі мясцовыя абшарнікі і заводчыкі пры новай уладзе гублялі свае капіталы, прадпрыемствы і фальваркі, а сялянства стагнала ад непамерных падаткаў, сацыяльнае, палітычнае і матэрыяльнае становішча дробных гандляроў і рамеснікаў за гэты час не пагоршылася, а нават некалькі палепшылася. Бальшавізм вызваляў апошніх ад нацыянальнага прыніжэньня, які яны несьлі за царскім часам, часам бараніў ад пострэвалюцыйных пагромаў, уздымаў іх сацыяльны статус. Для спрытнай яўрэйскай моладзі, выхадцаў з беларускае правінцыі, атрымаўшых адукацыю ў ранейшых казённых расійскамоўных школах, пры новай ўладзе адкрывалася шырокая дарога для кар’ернага росту ў савецкім дзяржаўным апараце. Яўрэі пераважалі там у беларускіх гарадах і паветах, і, у пэўным сэнсе, з’яўляліся “тварам” новай улады… “Антыжыдоўства” “лістападаўцаў” – пэўны паказнік іх палітычнай нязрэласці, а не не выкрышталізаная ідэйна-палітычная праграма, накіраваная супраць яўрэяў як этнічнай супольнасці. Гэта складаная і балючая тэма, якая патрабуе асобнай кніжкі.

 «Лістападаўцам» было па 18-20 гадоў, і часткова іх заклікі сапраўды можна было б спісаць на няспеласць (што, відаць, і зрабілі суддзі ў 1926 г., асудзіўшы большасць актывістаў на 3 гады; у 1927 г. асуджаныя былі амніставаны да 10-годдзя Кастрычніцкай рэвалюцыі). Але адзін з былых «лістападаўцаў» Рыгор Казак у 1943 г. напісаў у калабаранцкую «Беларускую газэту» артыкул пра судовы працэс 1926 г., у якім не без гонару (пазіцыі немцаў выглядалі яшчэ трывалымі) паказаў, што антысемітызм юнакоў не меў выпадковага характару, а быў адным з прынцыпаў іхняй дзейнасці.

Не хацелася б папракаць шаноўнага даследчыка, пагатоў ён дэкларуе: «У мяне, як і ў маёй сям’і, ніколі не было праяваў нават бытавога антысемітызму. Калі зневажаюць і крыўдзяць габрэяў, то я станаўлюся 100% “жыдом”». У той жа час падобна, што ён (пакуль?) трымаецца даўніх стэрэатыпаў і хоцькі-няхоцькі прыменшыў маштаб юдафобскіх настрояў у некаторых асяродках беларускай моладзі. Цікава было б пазнаёміцца з яго яшчэ не створанай кнігай пра беларуска-яўрэйскія дачыненні; мо выйдзе «наш адказ Салжаніцыну».

Між іншага, хто такія «гайсакі»? Ідзецца аб маладзёжным таварыстве «лясных выведнікаў» (скаўтаў), якое ў канцы 1920-х спрабаваў арганізаваць у Вільні яшчэ адзін станоўчы персанаж працы сп. Ляхоўскага – Уладзіслаў Казлоўскі, «адстаўны паручнік польскага войска, больш вядомы ў беларускім грамадскім асяродку як паэт і рэдактар-выдавец». Наўрад ці хто стане адмаўляць арганізатарскія заслугі гэтага «беларускага палітычнага і грамадскага дзеяча», аднак яшчэ больш ён вядомы – з сумнага боку – тым, што ў сярэдзіне 1930-х разам з Фабіянам Акінчыцам узначаліў беларускую нацыянал-сацыялістычную партыю, а ў акупацыйным Мінску рэдагаваў вышэйзгаданую «Беларускую газэту», якая ўсцяж падтрымлівала нацысцкую палітыку, у прыватнасці, вынішчэнне яўрэяў.

Наколькі я зразумеў майго карэспандэнта, ён раіць звяртаць увагу перадусім на тое, што нас аб’ядноўвае: паводле яго звестак, ратавалі яўрэяў у вайну, напрыклад, актывіст беларускага Камітэта Самапомачы ў Празе Васіль Русак (гэта адзначана ў «Споведзі» Ларысы Геніюш), Клаўдыюш Дуж-Душэўскі, Міхась Маскалік, святар Аляксандр Коўш. Я перакананы, аднак, што помніць трэба і светлае, і цёмнае. На жаль, Ул. Ляхоўскі, зазначыўшы, што адзін з уратаваных Русаком яўрэяў у 1945 г. выдаў «калабаранта» СМЕРШу, не пажадаў падзяліцца са мною копіямі дакументаў, якія пацвердзілі б факт выдачы-«здрады».

Вольф Рубінчык

rubinczyk[at]yahoo.com

Мінск, 30.09.2015

 PS. Кнігу «Ад гоманаўцаў да гайсакоў. Чыннасць беларускіх маладзёвых арганізацый у 2-й палове ХІХ ст. – 1-й палове ХХ ст. (да 1939 г.)» можна замовіць праз сайт arche.by.

PPS. Меркаванне А. М. Сідарэвіча, вядомага даследчыка гісторыі і літаратуры Беларусі пачатку ХХ ст. (гл.: https://be.wikipedia.org/wiki/Анатоль_Міхайлавіч_Сідарэвіч ) пра «лістападаўцаў», запісанае па просьбе карэспандэнта belisrael.info:

Маладыя былі і дурныя, не абстраляныя, не загартаваныя. Дый якая асаблівая адукацыя была ў іх?

Тут і такая рэч. Да вясны 1917 габрэі і беларусы жылі побач, але не разам, адносіны былі часцей дзелавыя, а не грамадзянскія. Было два грамадствы: у кожнага свая рэлігія, свае духоўныя настаўнікі, свой духоўны суд (разводы і інш.), свае пачатковыя школы.

Дзе адбываліся цесныя кантакты хрысціянскіх і іудзейскіх хлопцаў? У гімназіях, ВНУ, у падпольных структурах. Таму менш за ўсё антысэмітызму (біялагічнага, бытавога) было ў адукаваных колах, у палітычных партыях кадэтаў і сацыялістаў. (У адукаваных колах быў затое ідэйны антысэмітызм.)

І вось раздзельнаму існаванню дзвюх абшчын прыходзіць канец, асабліва пасля бальшавіцкага перавароту. Што раней было? Валасны старшына і пісар – праваслаўныя, настаўнікі – таксама, павятовае начальства – таксама. І так да самага верху. А тут з прычыны грамадзянскай роўнасці, з прычыны ангажаванасці ў палітычныя партыі, з прычыны большай адукаванасці ў воласці, павеце, губерні побач з Іван Іванычамі і Станіславамі Браніславічамі – нечуваная рэч – з’явіліся Абрамы Хаймавічы. Спаганяюць падаткі, займаюцца палітычным сыскам, судзяць у судах… Ну, не стаў габрэй у вокамгненне сваім, не інтэграваўся, яшчэ не пераадолена псіхалагічная мяжа. Вунь у Францыі ад часу Вялікай рэвалюцыі прайшло сто год, ад часу Карсіканца, які, як я чытаў, не быў антысэмітам, прайшло амаль 100 год, а справа Дрэйфуса з’явілася, мутная хваля пайшла.

Была, па-мойму, і прадуманая палітыка Масквы. Чаму кіраўнікамі ГПУ і НКВД у Беларусь прысылалі амаль выключна габрэяў?

Была і спецыфіка. Іван Іванавіч Антановіч, размаўляючы са мною пра падзеі 1930–1934 гг., прымружыўшы вока, пытаўся: якая нацыя была найбольш прадстаўлена ў КП(б)Б? Так, габрэяў быў вялікі працэнт, таму яны былі шырока прадстаўлены ў органах улады, у партыйных органах. Але рэжысёр сядзеў у Маскве. І быў гэта крамлёўскі горац. Дык гэта я ведаю. Прафесар Антановіч узяць мяне на кручок не мог, бо я ведаў, што пачалося ў першыя гады па вайне. А просты чалавек (вяртаемся да адукацыі, па палітычнага досведу, загартоўкі, абстралянасці) усё успрымае непасрэдна. Наклаў павышаны падатак Эпштэйн – жыды вінаватыя, арыштаваў пракурор Фінкельштэйн – жыды вінаватыя. Не сістэма – жыды. Быў бы працяглы тэрмін супольнага жыцця, жыцця разам, а не побач – наўрад ці быў бы бытавы, а то і біялагічны антысемітызм. Пры ўмове, што ідэолагі, улада не распальваюць яго (як гэта здарылася ў Францыі і непараўнальна жахліва ў Нямеччыне).

Псіхалагічны чыннік нельга ігнараваць. Прывычка жыць разам, а не побач з чалавекам іншае нацыі, веры, талерантнасць, уменне супрацоўнічаць выпрацоўваецца цягам доўгіх гадоў. А да гэтага добра было б мець добрую адукацыю, выхаванне, культуру, палітычны досвед.

Опубликовано 17.10.2015

По следам белорусских выборов

На фоне непрекращающегося в последнее время в Израиле арабского террора, а также по ряду других причин, не хотелось касаться прошедших белорусских выборов, если их таковыми вообще можно назвать. Но, получив на почту ссылки на ряд материлов, решил опубликовать некоторые. Начну с белорусского, в котором стоит прежде всего обратить внимание на комменты и возникшие дебаты со Свиридом, которому все нравится в нынешней Беларуси.

2015-19-11 Пока вы спали: объявили предварительные итоги выборов-2015

Следующие несколько с российских сайтов: 

Почему Москва прощает Лукашенко новую дружбу с Западом

МАКСИМ САМОРУКОВ 12 октября 2015

Регулярные переизбрания Александра Лукашенко президентом Белоруссии с результатом около 80% уже давно стали привычной частью постсоветского пейзажа и не привлекают к себе почти никакого внимания. Но нынешнее его переизбрание все-таки было особенным – в этот раз Лукашенко окончательно отказался от разговоров про интеграцию с Россией. Настолько окончательно, что приоритетами во внешней политике у кандидата Лукашенко вдруг оказались налаживание отношений с Евросоюзом и даже с США, а Россия превратилась в угрозу для белорусской государственности – напрямую не названную, но вполне себе явную. Защита от этой опасности – дело непростое, и если кому оно и под силу, то только такому опытнейшему государственнику, как Лукашенко. За него, соответственно, и надо голосовать в эту трудную геополитическую минуту.

Максим Саморуков является заместителем главного редактора Carnegie.ru.

Максим Саморуков
Заместитель главного редактора Carnegie.ru
Московского Центра

Другие материалы эксперта…

На самом деле не заметить новый прозападный курс Лукашенко вряд ли возможно. Просто в Москве, по давней советской традиции, прекрасно понимают, что в случае правителей типа Лукашенко внешняя политика имеет мало значения. Все определяется их внутренней политикой – а там по-прежнему нет никаких причин для беспокойства.

Не зависеть или процветать

Внешне успехи, которых Лукашенко удалось добиться на западном направлении, выглядят весьма впечатляюще. МВФ ведет с ним переговоры о предоставлении нового кредита на $3,5 млрд. Евросоюз уже отменил часть санкций против белорусских граждан и компаний, а в ближайшие дни должен отменить все оставшиеся. Далее Брюссель планирует заключить с Белоруссией специальное соглашение о сотрудничестве, которые не было бы полномасштабной ассоциацией, но вывело бы их отношения на новый уровень. Даже США смягчили свою позицию: в сентябре в Минск приезжал зам госсекретаря Патрик Кеннеди – речь шла о том, чтобы страны снова обменялись послами, а там, возможно, дойдет и до отмены еще и американских санкций.

Параллельно отношения с Россией, наоборот, становятся все хуже. Из раза в раз Лукашенко ходил на выборы с одним и тем же лозунгом: «За сильную, процветающую Беларусь». И вдруг в этом году сила и процветание стали неактуальны. Теперь Лукашенко борется «за будущее независимой Беларуси». Получается, что белорусская независимость перестала быть чем-то само собой разумеющимся. Сейчас она есть, но в будущем – совершенно не гарантирована. За нее надо бороться, причем в первую очередь. А сила и процветание – это уже ладно, тут хоть бы независимость отстоять.

Других символических намеков, прозрачно объясняющих избирателям, от кого нужно защищать белорусскую независимость, тоже хватает. Например, визиты делегаций НАТО больше не несут угрозы белорусскому суверенитету. Зато размещение в Белоруссии российской авиабазы, переговоры о которой ведутся с 2013 года, – это для Лукашенко неожиданное новое предложение, которое его «возмущает и обижает».

В украинском кризисе Лукашенко предпочитает нейтралитет, продолжает поставлять Украине продукцию околовоенного и двойного назначения. Времени приехать на Парад Победы в Москву у него нету – это когда каждый президент был на вес золота. Зато у его министра иностранных дел есть время проводить личные встречи с Михаилом Саакашвили.

И тем не менее, несмотря на столь активные старания Лукашенко как можно ярче подчеркнуть свое желание отодвинуться от России, Москва относится ко всему этому абсолютно спокойно. По госканалам не показывают «Крестного батьку», а на переговорах не поднимаются вопросы цены на газ или нефтяных пошлин. Наоборот, в августе Лукашенко благополучно получил от России очередной кредит на $760 млн.

Советы Чаушеску

В таком походе Москвы к маневрам Лукашенко нет ничего нового. Он был отработан еще в советские времена на отношениях с государствами – сателлитами СССР в Восточной Европе. Публично он никогда не озвучивался (наоборот, озвучивались вещи ровно противоположные), но по сути сводился к следующему: товарищи вассалы, мы готовы стерпеть ваши самые причудливые выходки во внешней политике; главное, чтобы внутри у вас был жесточайший реальный социализм – тогда мы за вас спокойны.

Прекрасно понимавший это правило Чаушеску позволял себе вроде бы запредельные вещи: дружил с Китаем, раскритиковал интервенцию в Чехословакию, даже вступил в МВФ. И ничего – чувствовал себя в полной безопасности, справедливо не опасаясь ввода в Румынию советских войск.

А вот Дубчек этого правила не понимал – заверял советское руководство в своей преданности, надеялся, что если вести себя осторожно во внешней политике, то во внутренней можно позволить себе прогрессивные реформы. Но оказалось, что на деле все ровно наоборот. Несмотря на внешнеполитическую лояльность, внутриполитическая либерализация закончилась для Чехословакии советскими танками уже через несколько месяцев после начала.

Нынешнее российское руководство на словах уверяет, что ценностные установки во внешней политике Запада – это сплошная ложь и лицемерие. Что все это лишь инструмент влияния, что когда понадобится – будет свой сукин сын и так далее. Но на деле в Москве отдают себе отчет, что ценностный момент очень даже силен в действиях Запада. Поэтому Лукашенко никогда не сможет всерьез сблизиться с Западом, пока внутри Белоруссии его режим остается в том виде, в каком он есть сейчас. А никакой другой вид не устроит уже самого Лукашенко. Тогда зачем волноваться?

Реформы легкие и временные

И действительно, Западу сейчас приходится высматривать в белорусской общественной жизни ну совсем крохотные мелочи, чтобы уцепиться за них и сделать основанием для отмены санкций. А в реальности Лукашенко не делает даже намека на готовность к сколько-нибудь серьезным реформам – хоть в политике, хоть в экономике.

В Евросоюзе говорят о важных прогрессивных шагах в Белоруссии – там выпустили из тюрем всех политзаключенных. В который раз. Их для того и сажали, чтобы потом амнистировать в виде прогрессивного шага. Конечно, со стороны ЕС было бы негуманно перестать восторгаться тем, что Лукашенко выпускает политзаключенных, – он ведь тогда может и не выпустить. Но это не отменяет того, что Лукашенко за годы правления затер эту примитивную двухходовку до полного безобразия, и считать эту амнистию началом политической либерализации совсем не получается.

То же самое можно сказать и о последних президентских выборах. На Западе отмечают огромный прогресс в их проведении: в 2010 году после выборов арестовали 700 человек, а на этот раз – никого. Так все сидели тихо – вот и не арестовывали. Нынешняя кампания была рекордно тухлой даже по среднеазиатским стандартам Белоруссии. Никого из боевых оппозиционеров, в отличие от 2010 года, до выборов не допустили. На единственную тихую и деликатную оппозиционерку Короткевич натравили двух провластных кандидатов.

Но, главное, белорусы, обработанные российскими госканалами, настолько запуганы украинским Майданом, что никаких протестов в стране вообще быть не могло. Даже параноик Лукашенко не смог усмотреть в ходе избирательной кампании ни малейшей угрозы своему режиму – вот и не было никаких репрессий. А так на этот раз был установлен рекорд по досрочному голосованию – 36%. Где же здесь прогресс в проведении выборов?

Попыток как-то реформировать зарегулированную и огосударствленную экономику Белоруссии тоже нет. Западные наблюдатели отмечают, что Лукашенко сменил руководство правительства и центробанка, что новые кадры проводят жесткую монетарную политику, не пытаются залить проблемы кредитами, следят за уровнем внешнего долга, не устраивают предвыборных индексаций зарплат и пенсий. А на некоторых убыточных госпредприятиях даже сократили 5-7% работников. Еще шаг – и будет Милтон Фридман.

В реальности все это очень скромные и ограниченные меры, на которые Лукашенко вынуждает тяжелая ситуация в белорусской экономике. Он, может быть, и рад предвыборно повысить зарплаты и избежать сокращений, но не на что. В этом году белорусский ВВП, впервые с середины 90-х, сократится на 3,5%-4%. Москва и так в последние годы сильно урезала энергетические субсидии для Белоруссии, а падение цен на нефть уменьшило их еще больше. Плюс два крупнейших рынка для белорусских товаров – Россия и Украина, – на которые приходится больше половины белорусского экспорта, сейчас в тяжелом кризисе. Россия предоставляет кредиты, но их недостаточно, приходится просить у МВФ. А МВФ не дает кредитов просто так, он требует мер экономии – вот Лукашенко и изображает экономию, как умеет.

Все эти игры в легкую либерализацию и в политике, и в экономике сейчас стали возможны благодаря тому, что белорусское население в ужасе следит за украинскими событиями и счастливо уже одним тем, что у них в Белоруссии ничего такого нет. Поэтому Лукашенко и удается переизбираться на борьбе не за «процветание», а за «независимость». Но если парализующий эффект украинского кризиса станет слабеть и в Белоруссии возникнет хотя бы крохотная угроза личной власти Лукашенко, то он тут же покончит с играми в либерализм и закрутит гайки еще сильнее прежнего. Все это уже было после выборов 2010 года: как только несколько тысяч вышло на улицы, так сразу милота закончилась и пошли массовые аресты. А дальше санкции, изоляция и полная зависимость от Москвы. Поэтому и сейчас Кремлю волноваться не о чем.

 

«Батька» на два фронта

Сумеет ли Лукашенко уцелеть в конфликте между Россией и Западом

«Газета.Ru» 12.10.2015, 20:04
luka_s_Obamoy
Он находится между двумя центрами мира — каждый по-своему мощный и требовательный, они постоянно его пытаются то подавить, то приручить, то обласкать, то напугать. А он идет себе своей колхозной дорогой и держит в мире странную страну — и не советскую, и не постсоветскую, не рыночную, но и не госплановскую. И в пятый раз становится президентом. Александр Лукашенко, необычный президент страны-соседа.

Президент России поздравил Лукашенко «с убедительной победой на президентских выборах». Действительно, убедил: за нового старого президента проголосовали 83% граждан страны. И даже при невероятном для демократических норм количестве проголосовавших досрочно (их было около трети, а считается, что на «досрочниках» легче всего корректировать результаты выборов) вряд ли кто-то обвинит белорусские власти в искажении народной воли. Лукашенко выбирают президентом пятый раз подряд. Ниже 79% его поддержка на выборах не опускалась никогда.

И не обвинили. На сей раз Лукашенко фактически поздравил, оценив чистоту выборов, даже Евросоюз. Устами госсекретаря Франции по европейским делам Арлема Дезира Евросоюз принял решение снять с президента Белоруссии Александра Лукашенко санкции на четыре месяца.

Сумеет ли «последний диктатор Европы» наладить отношения с Западом и при этом не поссориться с Россией?

Впрочем, все последние годы он только это и делает. При регулярных клятвах в верности Москве Лукашенко вот уже 21 год, несомненно, остается президентом независимой страны, проводит по-настоящему независимую внешнюю и внутреннюю политику. Как только отношения с одного фланга ухудшаются, он поворачивается туда, на восток или на запад, и все более или менее восстанавливается. Причем так, что сама Белоруссия остается как бы и при своем суверенитете, и при своем лидере.

И все же отличие этой избирательной кампании Лукашенко от предыдущих бросалось в глаза. Пять лет назад сразу после выборов митинг оппозиции разогнали дубинками. Пятеро кандидатов в президенты были арестованы в первую же ночь после выборов. Бывший кандидат Николай Статкевич так и просидел последние пять лет в тюрьме. За полтора месяца перед нынешними выборами его отпустили вместе с другими сидельцами.

Выпустив политзаключенных, разрешив митинги оппозиции и на редкость душевно поздравив с Нобелевской премией соотечественницу Светлану Алексиевич, которая находится к нему в жесткой оппозиции, Лукашенко сделал еще более сильный ход для возможного налаживания отношений с Западом. Также он пока отказался дать разрешение на размещение российской авиабазы на территории Белоруссии. Но опять в своем стиле: не сказал «нет», но отметил, что если Россия согласится передать Белоруссии полк самолетов, то летать на них должны будут белорусские пилоты: «Зачем российская авиабаза, если мы можем сами обеспечить это?»

Директор совхоза, ставший депутатом Верховного совета Белоруссии благодаря горбачевской перестройке в 1990-м, а в 1994-м неожиданно для всех выиграв первые президентские выборы под лозунгами борьбы с коррупцией, Лукашенко с тех пор, несомненно, стал одним из мастеров политического выживания в обоих смыслах этого слова:

он прекрасно выживает сам, выживая оппонентов.

В отличие от большинства других руководителей постсоветских государств, он не просто построил государство диктаторскими методами с прицелом на пожизненное правление. Для бывших советских республик это вовсе не уникально: примерно такие же режимы по форме в Таджикистане, Узбекистане, Казахстане, Туркмении… В Белоруссии режим еще и с конкретной идеологической начинкой.

Искренний противник распада СССР, который он назвал «крупнейшей геополитической

катастрофой ХХ века» еще до Путина, Лукашенко решил законсервировать советскую
жизнь в отдельно взятой бывшей союзной республике. Вплоть до того, что даже свои
указы по-ленински именует декретами, инициировал абсолютно советский закон о
тунеядстве, ввел советские продпайки на промышленных предприятиях.

 

И при этом в соседнюю Белоруссию многие ездят, не опасаясь за свою жизнь и здоровье, а напротив, даже укрепляют его там: особенно в последний год, когда Запад и Восток стали дороговаты, многие россияне отправились в Белоруссию на лечение и реабилитацию. И отнюдь не поклонники советского строя, а вполне себе либерально настроенные граждане, которые и в России-то некомфортно себя ныне чувствуют.

Успешно лавируя между Россией и Западом, Лукашенко едва ли не единственный в СНГ уберег страну от политических потрясений и национальных конфликтов. Впрочем, русификация прошла в Белоруссии еще в советские времена — белорусский язык и культура в СССР были в загоне, в отличие от украинской на Украине или молдавской в Молдавии.

Он блестяще использовал ностальгию по СССР и сильной руке, создав и умело эксплуатируя образ «батьки». Настоящего «отца народа».

Даже главные анекдоты про Лукашенко работают на этот образ. Вот он ведет диалог — точнее, монолог — по телефону с директором совхоза: «Да, нет, да, да, нет, да». Потом кладет трубку и произносит, устало улыбаясь в усы: «Даже картошку без меня перебрать не могут».

…Он рассорился практически со всеми, с кем шел во власть в 1994-м как молодой перспективный политик. Устранил противников, причем некоторые из них исчезли бесследно из информационного поля. Он первым из постсоветских лидеров попал под международные санкции (а с ним еще 140 белорусских чиновников). В США и ЕС его сделали невъездным. Не пустили на летнюю Олимпиаду-2010 в Лондон даже в качестве председателя Национального олимпийского комитета Белоруссии. Практически официально именовали «последним диктатором Европы». Правда, в последнее время на этот титул стали претендовать и другие.

Регулярно получая от России кредиты и торговые преференции, Лукашенко так и не продал Москве главные белорусские бизнес-активы. Не признал вслед за Москвой независимость Южной Осетии и Абхазии. Поддержал новые украинские власти после свержения Януковича, причем как временные, так и уже избранного президента Петра Порошенко. Но и никогда не высказывался в пользу украинского статуса Крыма.

Зато по полной программе использовал украинский кризис для своего «возвращения в мир», сделав Минск мировой столицей посредничества.

«Минские соглашения» по Украине точно войдут в историю дипломатии и будут ассоциироваться в том числе с именем Лукашенко как хозяина встреч «нормандской четверки». Да и антироссийские санкции пошли на пользу белорусской экономике.

Однако главный вызов Лукашенко еще только предстоит. На фоне традиционно плохих личных отношений с Путиным и все более очевидного вступления России в большую игру с Западом

Белоруссия впервые оказывается настоящим, а не метафорическим буфером между Россией и НАТО.

Лукашенко, требуя у Кремля очередные экономические поблажки, всегда напирал именно на то, что Белоруссия — главный союзник Москвы в борьбе с альянсом. Теперь, возможно, впервые придется по-настоящему отвечать за «славянский базар».

«Батьке» предстоит отстоять суверенитет страны (точнее, собственную власть, но это для Белоруссии сейчас синонимы) и не поссориться с Россией.

Россия хочет создать в Белоруссии военную авиабазу, что сделает страну в условиях конфронтации с Западом практически «прифронтовым» государством. Запад, напротив, может попытаться реваншироваться в Белоруссии за Украину. В таких условиях Лукашенко предстоит продемонстрировать чудеса лавирования. С одной стороны, он будет продавать себя России как противника «майданов» и гаранта «союзнических отношений». С другой — представать перед Западом как глава независимого государства, который не хочет попасть под военный протекторат России.

Правда, в условиях отсутствия нормальных политических институтов и слабой экономики Лукашенко все сложнее станет разводить партнеров на деньги или преференции и при этом сохранять всю полноту власти.

К тому же белорусский президент не молодеет. 61-летний «батька» явно надеется успеть подготовить своего 11-летнего сына Колю и осуществить транзит власти по наследству, как это сделал Гейдар Алиев в Азербайджане. Но сын, который уже практически стал наследником престола и медиазвездой недавней сессии Генассамблеи ООН, все-таки пока слишком молод.

Тем более Лукашенко как раз один из тех политиков, который всей своей жизнью доказывает: президентами не рождаются, а становятся.

Второй главный анекдот про белорусского лидера звучит так: «Дорогие белорусы, я устал быть президентом. Коронация назначена на среду».

Оригинал

Дмитрий Быков

Вновь Лукашенко начальником Минска

Стал после выборов, пятых по счету.

Не успокоился, не утомился,

Не перешел на другую работу.

Рада Европа, Америка рада.

Как-то померк он на путинском фоне.

Спит Белоруссия, так ей и надо.

Матерь История, спят твои кони.

Чтобы постичь твои тайные тропы,

Надо родиться Монтенем, Декартом…

Бывший «последний диктатор Европы» –

Нынче ее предпоследний диктатор.

Стал он домашним уже и пушистым,

Веет от облика духом монаршим.

Так Гинденбург по сравненью с фашистом –

Ласковый дедушка, даром что маршал.

Санкции сняты. Ни басом, ни усом

Не раздражает он Запада больше.

Может, другого-то им, белорусам,

Вправду не надо? Они же не в Польше?

Стал он привычным, простым и домашним,

Пусть и с наследником, честное слово.

Этим полям, перелескам и пашням

Нужен покой – и не нужно другого.

Стерпят его и Обама, и Меркель,

Он им сегодня союзник скорее.

С Путиным рядом серьезно померкли

Все остальные, и даже Корея.

Баста, диктаторы. Где ваши бомбы?

Наш развернулся – и всех перехавал.

В чьем же присутствии Путин поблек бы?

Нужен бы Бог бы.

А может быть…

Размещено 15 октября 2015

 

 

 

 

 

КАТЛЕТЫ & МУХІ (3)

Вольф Рубінчык

Шалом, бай усім прыхільнікам серыяла! У трэцім выпуску мы пагаворым пра дзівацтвы і дзівакоў. Серыя пабудавана перадусім на маіх уласных назіраннях, але не сумняюся, што ў загашніках чытачоў захоўваюцца яшчэ больш цікавыя гісторыі і эпізоды. Дзяліцеся імі – дзівакі ўпрыгожваюць свет…

Яўрэі – звычайныя людзі, проста ў два разы больш звычайныя, чым іншыя ( (С) аднекуль)

                                                      1. Даніна памяці

Некалькі гадоў, з восені 1993 да вясны 2001 г., давялося працаваць поруч з Дзінай Звулаўнай Харык, удавой знакамітага паэта. Сустракаўся з ёй і па закрыцці бібліятэкі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, якой Д. З. загадвала звыш 10 гадоў. Хацеў бы яшчэ раз абвергнуць міф, у свой час пашыраны борзапісцам Л. на newswe.com: «Мы вельмі прасілі расказаць пра Паэта, але яна толькі пыталася: “Навошта? Каму гэта трэба? Каго гэта можа цікавіць?”… Памяць пра вялікага яўрэйскага паэта належала толькі ёй… І мы не маглі папракнуць гэтую жанчыну, якая хадзіла па нашым горадзе адлучаная ад усяго, але з высока ўзнятай галавой, як цень страшнага мінулага». У найлепшым выпадку амерыканскі карэспандэнт «Народнай волі» Дзіну Харык з кімсьці паблытаў, у найгоршым – проста зманіў пра сваё з ёй знаёмства. Не хадзіла яна па горадзе, як цень мінулага – такое больш дарэчна сказаць пра якіх-небудзь катаў сталінскай эпохі. Заўсёды жыва цікавілася падзеямі наўкол і распавядала ўсім больш ці менш блізкім людзям пра мінулае. «Сколько я перЕжила!» – словы гэтыя дагэтуль гучаць у маёй галаве.

Каліўца праўды ў пісаніне Л. усё ж мелася – Дзіна Звулаўна не была пазбаўлена некаторых мілых дзівацтваў. Частавала ці не ўсіх наведвальнікаў бібліятэкі яблыкамі ці булачкамі, а калі нехта адмаўляўся, настойвала: «Бярыце, сёння дзень нараджэння майго маленькага…» (пасля арышту 1937 г. дваіх сыноў у яе забраў НКУС; яны, хутчэй за ўсё, загінулі ў дзіцячым доме ў вайну). Тых, хто паднімаўся з ёй па лесвіцы, вучыла, як трэба хадзіць: спачатку паставіць на прыступку адну нагу, потым на тую ж прыступку – другую, перадыхнуць… Не раз паведамляла мне нешчаслівыя даты месяца – 3-е, 13-е і 20-е. Часам гаварыла і пра тое, як у казахстанскай ссылцы 50-х гадоў яе вадзілі да старой гадалкі, якая напрарочыла Дзіне, што тая перад смерцю выйдзе замуж за вялікага чалавека… У канцы 90-х Дзіна Звулаўна з наіўным гонарам распавядала пра гэта перад тэлевізійнай камерай (тады ёй было ўжо добра за 80). І праз 40 гадоў пасля вызвалення яна пабойвалася віжоў – ірвала на драбнюткія кавалачкі свае чарнавікі і канверты, што прыходзілі ёй з-за мяжы. Яшчэ запомніўся яе водгук пра класіка яўрэйскай літаратуры Мойшэ Кульбака, які ў 1930-х жыў у Менску: «Добры пісьменнік, але не хацеў займацца грамадскай работай» (відаць, са слоў Ізі Харыка).

Dzina

Адзін з апошніх здымкаў Дзіны Харык (лістапад 2001 г., у яе дома на вул. Гарадскі Вал).

Усім ахвотным і малаахвотным, нават дзяжурнаму міліцыянеру, удава паэта прапаноўвала чытаць свае ўспаміны пра Харыка «Его светлый образ», дзеля чаго бясконца множыла іх на ксераксе. Купляла на сваю пенсію кнігі для бібліятэкі – абы людзі прыходзілі. Зрэшты, апошняе ўжо не зусім дзівацтва.

Цяпер ужо нялёгка прыпомніць дзівацтвы паэта Гірша Рэлеса, з якім пазнаёміўся ў тым жа аб’яднанні яўрэйскай культуры (у 1994 г.) і сустракаўся дзясяткі разоў. Паводзіў сябе ён заўсёды разважліва, стараўся не сказаць лішняга – пэўна, настаўніцкі досвед не быў для яго пустым гукам. Але ж аднойчы на кухні прызнаўся, што за ім сачылі і па выхадзе на пенсію, «дый цяпер»… і паказаў на двор праз акно. Мы з жонкай абмяняліся поглядамі: вядома, спрачацца не сталі. Пра свае мітрэнгі ў беларускіх мястэчках і падазрэнні паэт напісаў у мемуарах, выдадзеных у 2004 г. незадоўга да яго смерці: у рускамоўным перакладзе 2005-2006 гг. многія кавалкі пра сачэнне выкінуты. Цікавы запіс паўгадзіннай гутаркі з Рэлесам зрабіў Гірш-Довід Кац улетку 1998 г., паслухаць гэтую гутарку на ідышы раю тут: http://blogs.yiddish.forward.com/oyneg-shabes/186495// Між іншага, лінгвіст Кац адзначыў пэўныя асаблівасці Рэлесавага «дыялекта».

Reles_doma

Аўтар на кухні ў Гірша Рэлеса (канец 2001 г. або пачатак 2002 г.). Фота С. Казловай.

Зусім не характэрныя былі дзівацтвы для старэйшай з маіх суразмоўніц канца 90-х – Соф’і Львоўны Рохкінд (1903-2000), сааўтаркі Герша Шкляра па легендарным, доўгі час адзіным ідыш-рускім слоўніку (Мінск, 1940). Яна ўжо зусім слаба чула, не вельмі добра бачыла, аднак, калі разумела пытанні, то адказвала на іх падрабязна і разумна. Расказвала мне сёе-тое і па сваёй ініцыятыве: так я дазнаўся пра «справу нацыяналістаў» у мінскім педінстытуце канца 1940-х. Запіс ад 13.05.1997 пра дэкана матэматычнага факультэта Элькона (Мікалая Іосіфавіча) Пікуса – па ягонай справе не раз дапытвалі ў мінскім міністэрстве дзяржбяспекі і саму Рохкінд.

Э. Пікуса пасадзілі ў 1948 г. на 10 гадоў, рэабілітавалі ў 1956 г. Як расказвала С. Рохкінд, у інстытуце замежных моў працаваў адзін выкладчык, што паклёпнічаў на асуджанага: «Пасля вызвалення Пікус, які хадзіў з палкай, пайшоў яго біць. Не заспеў яго дома, дык пабіў палкай яго жонку…» І смех, і грэх – праўдзівае дзівацтва.

Пазней Пікус, 1905 г. нар., эміграваў у Амерыку. Што з ім было далей, Рохкінд не ведала, але вось яе ўдумлівае прызнанне пра савецкі лад: «Пасля 1917 г. не помню ніводнага дня, калі б не было страшна…». Між тым яе дзяцінства, якое прайшло ў Талачыне «за царскім рэжымам», было збольшага мірным. Пра гэта можна меркаваць па яе ўспамінах (апублікаваны тут: www.souz.co.il/clubs/read.html?article=2270&Club_ID=1).

…У другі свой прыезд у Ізраіль, у жніўні 1998 г. звярнуў увагу на вулічнага музыку, які граў на мандаліне ў цэнтры Іерусаліма. Пазней, калі я ехаў да дзядзькавага жытла па вуліцы Яфа, гэты пажылы чалавек спяваў у аўтобусе – так выявілася, што музыка для яго не спосаб заробку, а нешта большае. Пазнаёміліся. Звалі яго Аўраам, прыехаў у Палестыну з Польшчы да вайны, у канцы 30-х, працаваў на будоўлі (так і сказаў «будоўля» – па-беларуску ці польску). Відаць, ён быў самотны, бо выглядаў не зусім самавіта… Парадавала, што газета «Наш Иерусалим» выбрала яго адным з сімвалаў горада і 9 верасня 1998 г. змясціла фота на 1-й старонцы. Перад вяртаннем я паспеў яшчэ падысці да Аўраама на вуліцы і прэзентаваць яму гэты нумар… Што з ім было далей, не ведаю: улетку 2000 г. не сустракаў ужо гэтага дзіўнага старога ў Іерусаліме.

Auraam

Аўраам з мандалінай у цэнтры Іерусаліма: «А я табе кажу, што гэта Брамс!»

2. Ці фокуснікі, ці то проста комікі…

Аднойчы гадоў …ццаць таму ў «галоўнай яўрэйскай газеце» з’явіўся артыкул на паўпаласы пад гаваркой назвай «Дух образования и образование Духа». Напісаў яго Раман Р-н, паводле рэдакцыі – «ініцыятар і адзін з кіраўнікоў фундаментальнага Міжнароднага гуманітарнага праекта стварэння адзінай шматузроўневай сістэмы адукацыі нашых дзяцей». Яго рэалізацыю газета звязала «з будаўніцтвам у г. Мінску Адукацыйнага і Культурнага міні-поліса “Міжнародны яўрэйскі адукацыйны цэнтр”». І бач ты, «Раман ласкава згадзіўся расказаць пра гэты праект у нашай новай рубрыцы “ХХІ стагоддзе: Тэхналогіі Быцця”».

Далей нават не бяруся перакладаць: даю ўрыўкі ў арыгінале, яны таго вартыя.

Vasiuki1 Vasiuki2

З газеты 2001 г.

Друкавалася трындзелава ў духу васюкінскай лекцыі «гросмайстра» не на правах рэкламы: лёгка ўяўляю сабе чытачоў, якія паверылі і нават выслалі ў рэдакцыю грошыкі на «Нью-Васюкі». Праз год ці два Р-на, кіраўніка фірмы і памочніка дэпутата палаты прадстаўнікоў, арыштавалі за выманьванне валютных крэдытаў… Здаецца, пасля адседкі гэтая рэінкарнацыя Астапа Бендэра апынулася ў Ізраілі.

Пакідаю чытачам самім вырашыць, хто тут большы дзівак: Р-н або тагачасны рэдактар газеты Г-н, які цяпер выступае ад імя бел. яўрэйства.

А вось мой колішні знаёмец Э-х, з якім зрэдчас перасякаемся ў родным горадзе. Дзеля сваёй утопіі – «яўрэйскага мястэчка пад Мінскам» – гадоў з пяць таму заснаваў ажно цэлае грамадскае аб’яднанне. На афіцыйным сайце, адкрытым на narod.ru (!), расказаў, што для арганізацыі «яўрэйскай аграсядзібы пад цэнтр настальгічнага турызму» з кашэрнымі прадуктамі і іншымі радасцямі яму патрэбна ад 1,5 да 2,5 мільёнаў долараў. Ніхто, вядома, такіх грошай не даў, тым болей што старонка «Ахвяраваць» на сайце ўвесь час «знаходзіцца ў стадыі распрацоўкі». Увесь праект скончыўся тым, што старшыня аб’яднання пабудаваў для сваёй сям’і хату пад Фаніпалем, кіламетраў за 30 ад Мінска. Якое дачыненне гэтая будоўля мае да лёсу яўрэяў Беларусі (спачатку ініцыятар збіраўся забяспечыць для іх «захаванне яўрэйскіх традыцый шляхам кампактнага пражывання»), так адразу і не адкажаш. Эх, Э-х… Але ж, наколькі я ведаю, чалавек ён шчыры, і напэўна, верыў у тое, што рабіў.

Назаву яшчэ аднаго дзівака, мітусню якога цяжка ўспрымаць без іроніі. Блогер Л-ч не раз ужо дэманстрававаў тутэйшаму грамадству слушнасць чатырохрадкоўя І. Губермана: «Всегда еврей легко везде заметен, / Еврея слышно сразу от порога, / Евреев очень мало на планете, / Но каждого еврея – очень много». На яго рахунку – і добрыя справы (змаганне за наяўнасць у крамах абястлушчанага кефіру, за Севастопальскі парк у Мінску…), і пустыя, і, верагодна, шкодныя. Пагалоскай зрабілася публічнае спальванне ў названым парку кніг літаратара, які не дагадзіў Л-чу. Перформанс выклікаў у адукаваных назіральнікаў асацыяцыі з Нямеччынай 1933 г. і, без сумневаў, не дадаў аўтарытэту беларускім яўрэям.

«Майстар слова і клінка» Л-ч (трэба прызнаць, што некаторыя яго допісы а-ля Шандаровіч пачытаць сапраўды карысна і цікава) мацюкаецца ў інтэрнэтах з нагоды і без, зацыкліваецца на сваім канфлікціку з парталам tut.by, нападае на «зісероідаў»… Можа быць, справа і ў эпосе, якая высоўвае на першы план людзей з недысцыплінаваным, кліпавым мысленнем.

І напрыканцы – пра другога свайго былога знаёмага. Музыка й літаратар З-ў пад канец 80-х эміграваў у ЗША, але час ад часу «свеціцца» ў Мінску (і на гэтым сайце) ды абяцае больш, ніж робіць. Уступіў у Саюз беларускіх пісьменнікаў і ўвесну 2014 г. ганарліва заявіў у рунэце: «Я – адзіны член апазіцыйнага Саюза пісьменнікаў, каго друкуе галоўная газета прэзідэнта Лукашэнкі». Па-першае, чаму раптам СБП «апазіцыйны», па-другое – каго «Советская Б.» толькі не друкуе пры патрэбе (Адам Глобус, Уладзімір Сцяпан)… Мая суседка па старонцы www.lit-bel.org/by/friends/360.html?start=8 Людміла Рублеўская наогул здаўна служыць у «галоўнай газеце» літаратурнай аглядальніцай.

Пазалетась З-ў актыўна штурхаў рэдактара «СБ» у кіраўніцтва Саюза беларускіх яўрэйскіх грамадскіх аб’яднанняў і абшчын. Цяпер П. Якубовіч – ажно намеснік старшыні гэтай арганізацыі, якая шмат гадоў падпірае існы рэжым (некаторыя падрабязнасці: О Левине и левинщине

Калі ўлетку 2015 г. З-ў быў затрыманы за «празмерную» цікавасць да пікетаў Аб’яднанай грамадзянскай партыі ў цэнтры Мінска, я паспачуваў чалавеку, якому на восьмым дзясятку круцілі рукі амапаўцы (нікому б гэтага не пажадаў), але ўспомніў класічную фразу: «Tu l’as voulu, Georges Dandin». Перакладаецца яна прыкладна так: «Бачили очі, що купували».

Грамадзяніна ЗША амаль адразу адпусцілі з пастарунка, і ён уляцеў за акіян. Ну, а нам жыць тутака… з «добраахвотна-прымусовай» макулатурай і чыноўнікамі ад яўрэйства.

rubinczyk[at]yahoo.com

Мінск, 10.10.2015

Успамiны аб Ібрагіме Канапацкім, вядомым беларускім татарыне

Ібрагім Канапацкі: беларускі татарын, які здзейсніў неймавернае

15.09.2015

Ібрагім Канапацкі адрадзіў жыццё свайго малога народа. Піша Разалія Александровіч.

Пра беларускіх татараў, колькасць якіх адносна ўсіх жыхароў краіны вызначаецца як 0,1%, ніяк нельга сказаць, што гэты народ шматлікі. Нават калі аб’яднаць разам з этнічна блізкімі татарамі Польшчы і Літвы. Калі памірае нехта з татараў, то супляменнікі паведамляюць аб гэтым сваім родным і знаёмым. Усе лічаць страту асабістай і жадаюць спачыўшаму Раю светлага.

Тое, аб чым пачула 10 гадоў таму, і да гэтай пары пранізвае да самага сэрца. Пятнічным вечарам 9 верасня патэлефанавала сяброўка маёй мамы Альміра Якаўлеўна і, зразумеўшы, што не ведаю, разгубленым голасам вымавіла: «Памёр Ібрагім Барысавіч…»

Яшчэ ў першай палове дня, мінаючы музей Янкі Купалы, пра сябе вяла я з ім дыялог. І нават азірнулася — ці не спыніцца каля дарогі чырвонае аўто. Як цяпер разумею, у гэтыя хвіліны яго жыццё перарывалася і ён падаваў знак.

Пачуўшы словы аб незваротным, я ў адчаі сціскала рукі, грукала кулаком па стале: не можа быць. Што, што трэба зрабіць, каб пачутае абвярнулася няпраўдай.

І цяпер упэўненая — гэта найвялікшая недарэчнасць. Так не павінна было здарыцца. Як і большасць, упэўнена — яго сыход не па добрай волі, аб хваробе размова не ідзе. Ды і Айша Александровіч распавядала, як размаўляла з ім па тэлефоне бліжэй да дванаццаці гадзінаў, і ён казаў, што збіраецца ў мячэць.

Іерусалім, верасень 2004 года 

Увесь артыкул чытаць тут

И в продолжение, публикую, специально подготовленные для нашего сайта, воспоминания  Вольфа Рубiнчыка:

Дзесяць гадоў без Ібрагіма

З Ібрагімам Барысавічам Канапацкім я пазнаёміўся ў 2000 ці 2001 г., калі збіраў звесткі для дысертацыі. Ён адразу пакінуў найлепшыя ўражанні як энергічны і ўадначас тактоўны чалавек.

У 2002 г. я запрасіў яго да супрацы з незалежнай яўрэйскай газетай “Анахну кан”. Помню, што ён спецыяльна прыехаў ва Ўручча, дзе я тады здымаў кватэру, з іншага канца горада, каб перадаць матэрыялы. Падараваў мне выпускі рэдагаванага ім часопіса “Байрам” і раздрукоўку свайго артыкула 1994 г. пра тое, як татары ў час вайны ратавалі ад нацыстаў яўрэйскую сям’ю. Гэты артыкул у крыху скарочаным выглядзе і пад назвай “Лёсы яўрэйскія, лёсы татарскія” ўбачыў свет у “юбілейным” выпуску “Анахну кан” (№ 10): www.souz.co.il/clubs/read.html?article=2512&Club_ID=1

Артыкул прачыталі ў Мінскім яўрэйскім абшчынным доме, і ў рэшце рэшт на пачатку 2004 г. “Яд Ва-Шэм” надаў Фаціме і Ганне Канапацкім званне “Праведніц народаў свету”. Мне было прыемна, што да гэтага “прыклала руку” маё выданне, але найбольшая заслуга ў аднаўленні справядлівасці належыць, вядома, Ібрагіму Барысавічу.

Адразу пасля таго, як газета “Анахну кан” перастала выходзіць, І. Канапацкі напісаў мне такі ліст:

Дарагі Вольф! Мір Вам!

Вельмі шкадую, што атрымаў ад Вас апошні нумар такой цікавай і такой патрэбнай усім нам газэты. Відаць, яшчэ не ўзарана тое поле, куды мы павінны кідаць нашае зерне… Але што рабіць? Тое маем і мы. І ўсё ж шчыры Вам дзякуй за ўсё, што Вы рабілі і будзеце рабіць. Спадзяюся, што наша супрацоўніцтва будзе мець працяг. Дасылаю Вам нашае выданне. Хацеў бы ведаць і Вашую думку на тэмы, якія мы ўздымаем. Віншую Вас і Вашых блізкіх са святам Ханука!

З павагай Ваш Ібрагім Канапацкі. 8.ХІІ.2002 г.

Гэты ліст, сярод іншых, грэў мяне ў тую халодную зіму, калі былыя калегі кудысьці зніклі, а “галоўная яўрэйская газета”, даведаўшыся пра “самароспуск” рэдакцыі “Анахну кан”, зусім расперазалася. І. К., дацэнт педагагічнага ўніверсітэта, не толькі падтрымаў мяне пісьмова, але і запрасіў прачытаць лекцыю пра яўрэйскую гісторыю сваім студэнтам. Такая лекцыя адбылася ў пачатку 2003 г., і хаця яна была не вельмі ўдалай (па адукацыі я палітолаг, а не гісторык), гаспадар аўдыторыі знайшоў цёплыя словы для лектара-аматара. Напісаў ён і крыху пазней:

Дарагі Вольф! Выконваючы просьбу Міхася, дасылаю Вам перададзенае ім выданне падчас нашае сустрэчы. Як Вы маецеся? Пазваніце.

Ваш Ібрагім. 16.04.2003. Менск.

Ibrahim1Ibrahim2

Надпіс арабскімі літарамі, на жаль, расчытаць не магу. Удакладню, што Міхась М. – беларускі краязнавец, які цікавіўся татарскімі справамі.

У 2005 г., даведаўшыся пра заўчасную смерць 56-гадовага гісторыка, я апублікаваў у “Мы яшчэ тут!” інтэрв’ю, запісанае ўвосень 2002 г. ва Ўруччы. Думаю, варта прывесці тут расшыфроўку таго даўняга запісу:

І. Канапацкі: Мы (татарскія актывісты – В. Р.) у пачатку 1990-х гадоў спрабавалі правесці сваіх дэпутатаў у Вярхоўны савет. Нічога гэта не дало. Адзінае што ў 1992 г. быў прыняты закон “Аб нацыянальных меншасцях”, іншыя нарматыўныя акты, якія сёння не працуюць. А чаму не працуюць? Таму што няма людзей [ва ўладзе]. Неабавязкова, каб было ад яўрэяў столькі, ад татараў столькі – хай будзе адзін. А для гэтага трэба весці работу па аб’яднанню. Каб было грамадскае аб’яднанне ўсіх нацыянальных меншасцей. Карэйцы спрабавалі рабіць нешта, але патрэбны лідэр, якога не западозрыш у сімпатыях, антыпатыях – нейтральная асоба… Можа, нават ад беларусаў. Беларускамоўныя беларусы – яны ж таксама меншасць, лінгвістычная…

Цяпер ідзе адкат грамадскіх суполак ад афіцыйных структур. Цэнтр нацыянальных культур і іншыя – яны ні халеры не робяць. У іх задача – “дзяржаць і не пушчаць”, кантраляваць толькі. Падмяняюць функцыі праваахоўных органаў. А нам гэтага не трэба. Я вось быў у Малдавіі. Што мы пра яе ведаем? Выступае дырэктар яўрэйскай бібліятэкі ў Кішынёве. Слухайце – яна дзяржаўная, гэтая бібліятэка! Прычым не толькі яўрэйская – і нямецкая, і руская ёсць. А што такое бібліятэка сёння? Вось, дапусцім, мы з вамі селі б там і гаварылі… У нас дзяржава ў гэтым не зацікаўлена, каб развіваць нацыянальныя суполкі.

В. Рубінчык: А на апошніх выбарах татары за каго галасавалі?

І. К.: Цяжка сказаць… Я рабіў вуснае апытанне. У Іўі, дзе каля 1000 татараў, у нас была размова са старшынёй абшчыны. “За каго будзеце галасаваць – за Лукашэнку ці за Ганчарыка?” – “Э, напэўна, за Лукашэнку. Гэтага мы прынамсі ведаем, а з тым – немаведама як будзе”. Іх можна зразумець, гэтых працаўнікоў, земляробаў. Пры Шушкевічы, Кебічы пайшла такая свістапляска, усе ўклады, усе грошы ляснулі…

В. Р.: Выяўляецца, галасаванне татараў ненамнога адрозніваецца ад агульнабеларускага?

І. К. Ну, інтэлігенцыя ў горадзе, свядомыя татары, яны, можа, іначай галасавалі. А асноўная маса магла ўвогуле не прымаць удзелу ў галасаванні. “Народ безмолвствует”… Спрабавалі мы ў Смілавічах правесці ў савет Барыса Рамашэўскага, напаўтатарына. Дзе там дадуць! Ён на беларускай мове размаўляе, а для іх беларуская мова, як для быка – чырвонае. Хаця яны ўсе там у мястэчках на трасянцы гавораць.

В. Р. А ці былі прэцэдэнты, калі ў органы ўлады выбіраліся татары?

І. К. Вось ёсць такі генерал Бікінін (у 2000-2004 гг. старшыня камісіі па нацыянальнай бяспецы ў Палаце прадстаўнікоў – В. Р.). Я яго бачыў на канферэнцыі. Кажу на яго: «Слухайце, я на Вас гляджу, думаю, што Вы – татарын». Ён: «Так, я татарын». Ну, і які толк нам ад гэтага Бікініна?

У запіс не трапіла сакавітае слова «галёканне», якое ў вуснах аднаго з лідараў беларускіх татар значыла афіцыйную мітусню на «свяце нацыянальных культур» у Гродне.

Здараліся ў нас і іншыя сустрэчы, заўсёды Ібрагім Канапацкі быў шчырым і добразычлівым. Не ведаю, ці згадзіўся б І. К. назваць сябе маім сябрам, але ён застаўся ў маёй памяці як адзін з самых светлых людзей, і мне дагэтуль цяжка змірыцца з тым, што яго няма на гэтым свеце.

Вольф Рубінчык

rubinczyk[at]yahoo.com

09.10.2015

 

P.S. У маім архіве захаваўся і такі ліст… 10 верасня 2005 г. яго падпісаў Якаў Гутман, прэзідэнт Сусветнай Асацыяцыі беларускіх яўрэяў (THE WORLD ASSOCIATION OF BELARUSAN JEWRY, New York):

Уход из жизни Ибрагима – это большая потеря для тех, кто знал его как человека с большой буквы, борца, защитника интересов народа, к которому он принадлежал по рождению. Для меня это потеря друга, который думал не только об интересах своего народа, но о счастье, демократии для всех, кто живет на белорусской земле.

Опубликовано 9 октября 2015

Светлана Алексиевич – Нобелевский лауреат

В четверг, 8 октября, в Швеции лауреатом Нобелевской премии по литературе была объявлена белорусская писательница Светлана Алексиевич. Премия присуждена “за ее полифонические произведения, являющиеся памятником страданию и мужеству в наше время”.

Svetl_Aleksievich priz_Nobel

Светлана Алексиевич родилась 31 мая 1948 года в Станиславе (ныне – Ивано-Франковск, Украина). Отец – белорус, мать – украинка. Позже семья переехала в Беларусь. В 1965 году окончила среднюю школу в Копаткевичах Петриковского района Гомельской области. Затем работала воспитателем, учителем истории и немецкого языка в школах Мозырского района, журналистом газеты “Прыпяцкая праўда” (“Припятская правда”) в Наровле. В 1972 году окончила факультет журналистики БГУ, начала работу в “Маяке коммунизма” – районной газете в Березе Брестской области. В 1973-1976 годах работала в “Сельской газете”, в 1976-1984 годах – руководитель отдела очерка и публицистики журнала “Неман”. В 1983 году принята в Союз писателей СССР. С начала 2000-х годов живет в Италии, Франции, Германии. Неоднократно называлась в числе претендентов на “литературного нобеля” (2013, 2014). В 2013 году считалась одним из претендентов на Нобелевскую премию по литературе, однако премию получила писательница Элис Манро из Канады. В прошлом году лауреатом Нобелевской премии по литературе был назван французский писатель и сценарист Патрик Модиано, в творчестве которого отражена тема Холокоста.

После крымских событий выступила в немецкой газете Frankfurter Allgemeine с осуждением российской политики в отношении Украины.

Основные произведения Светланы Алексиевич: “У войны не женское лицо” (1985),
“Последние свидетели” (1985), “Цинковые мальчики” (1989), “Зачарованные смертью”
(1993), “Чернобыльская молитва” (1997), “Последние свидетели. Соло для детского голоса”
(2004), “Время сэконд хэнд” (2013).
Светлана Алексиевич — первый нобелевский лауреат в истории независимой
Белоруссии; она стала первым с 1987 года русскоязычным писателем, удостоенным
Нобелевской премии по литературе. Денежный приз премии составил 8 млн
шведских крон (около 953 тыс. долларов).
8 октября 2015
Alexievich
На очередном собрании еврейского женского клуба “Шошана” (Минск, январь 1993 г.). Слева направо: ветеран войны и труда Клара Тиханович, главный редактор журнала “Надежда” Ольга Янченко, писательница Светлана Алексиевич и председатель правления Иудейского религиозного объединения в РБ Борис Минков. Фото Михаила Минковича из газеты “Авив” (№ 2, 1993).