Tag Archives: Гирш Леккерт

В. Рубинчик. Жизнь налаживается?

Опять похоже, что шалом! После девяти дней в «красной зоне» одной из минских больниц, где в коридор пациенты выходили только по спецразрешению, жизнь не может не представляться благом. И на фоне «бабьего лета» очень хочется верить, что она-таки налаживается, несмотря на то, что коронавирус бушует в Беларуси (в последнее время были установлены антирекорды и по новым заражённым, и по количеству смертей — официально до 16 человек в день).

Заметка на память с «недобитого» сайта газеты «Новы час» (09.10.2021, пер. с бел.)

Предприятие «СветлогорскXимволокно» из-за сложной эпидемиологической ситуации перешло в режим жёсткой экономии расхода кислорода для технических целей, говорится в письме за подписью генерального директора Василия Костюкевича. Максимум, на что готов производитель, — в экстренных аварийных случаях выделять не более 1-2 баллонов в день.

«СветлогорскXимволокно» производит технический и медицинский кислород свыше 40 лет. Один 40-литровый баллон содержит немногим более 6 кубометров кислорода. Для ингалятора с маской такого баллона хватит на несколько суток, для аппарата искусственной вентиляции лёгких — на одни сутки.

В Гомельской области за полмесяца количество перепрофилированных коек для ковидных больных в больницах выросла на 52%. Bсeго таких коек теперь — 36% от наличных в регионе.

В больнице, где я лежал, из 15 санитарок в приёмном отделении оставалось 6, а приставная шестая койка в нашей палате пустовала редко. Вообще, система, по моим ощущениям, находится на пределе возможностей, иногда пробуксовывая — то вдруг бинтов не хватает, то ещё чего-то. Но всё же она работает, и честь и хвала медикам, которые помогают людям в условиях, приближённых к боевым…

В первый день месяца доблестный «Верховный суд» РБ закрыл Союз белорусских писателей, что, разумеется, не порадовало меня, но и сильно расстроить не смогло. По нынешним временам это даже в чём-то почётно, быть членом ликвидированной организации. Сайт СБП доступен (пока?), и на нём я прочёл высказывания председателя Бориса Петровича: «Ничего особенно не изменится. Ведь писатели остались. Они и дальше будут писать и печатать свои произведения… Нас не надо учить, за последние 20 лет мы многому научились с помощью государства. По-прежнему будут организовываться литературные вечера, проводиться фестивали, вручаться премии… Мы раньше делали это на общественных началах и будем продолжать. Только уже не от имени СБП, а частным образом».

Да, полагаю, всё обернётся, как в песне (и в книжке) Светланы Бень «Оркестр маленьких жучков», поскольку музыка вечна, и творчество вечно…

Дружеские шахматные турниры среди членов СБП также, скорее всего, продолжатся. «Крышу» уж как-нибудь отыщем, как находили её в конце 2000-х, когда руководство Союза ещё не взяло соревнования под своё крыло.

Некоторые (не все!) участники шахсоревнований в офисе СБП. Фото 2019 г.

Островки свободы/самоорганизации сохранить даже сейчас не так уж сложно; куда сложнее что-то изменить глобально. Если, к примеру, говорить о кризисе в «белорусском шахматном сообществе», то сей кризис, начавшийся в 2020 г., после отказа Минска от проведения Всемирной шахматной олимпиады-2022, явно затянулся. «По дороге» потеряны испытанные бойцы, в том числе и педагогического фронта. Вот на днях ушёл тренер высшей категории, почётный член Белорусской федерации шахмат, уроженец Борисова Леонид Николаевич Судников (1946—2021)… Сложный был человек, но интересный. Возил нас, юных, в разные города, охотно раздавал советы, чем-то и помогал при подготовке к партиям.

В Пинске 30 лет назад. Л. Судников крайний справа, а крайний слева – Б. Костин, которого нет с нами уже давно (имя Костина получил в начале 2010-х пинский шахматно-шашечный клуб… уютное было место)

Здесь, в Минском дворце детей и молодёжи, Л. С. работал в конце 1980-х нач. 1990-х (некоторое время заведовал шахматным кабинетом, иначе клубом «Стратег»)

10.10.2021 сообщил Влад Каташук: «Грустная новость из Могилева. Умер тренер Леонид Леонидович Шульговский. 4 октября ему исполнилось 78 лет. Среди учеников [гроссмейстер Алексей] Фёдоров и несколько мастеров: Татьяна Костина (Чехова), Корзубов, Алексеев, Лопатина. Начал тренировать в Могилёве в 1967 году и проработал около 50 лет. RIP».

Л. Шульговский в центре. Фото отсюда

* * *

В этом году решили сменить федерацию ученик Судникова Владислав Ковалёв (1994 г. р.) и бывшая могилевчанка Ольга Баделько (2002 г. р.), выступающая ныне за Россию. Из-за (само)устранения ведущих гроссмейстеров национальная команда изрядно ослабла, и согласно статистике ФИДЕ Беларусь падает всё ниже…

Ещё 5 лет назад 21-е место в мировой «табели о рангах» казалось гарантированным, а теперь удержаться бы Синеокой на 35-36-м. Впрочем, меня бы удивило, если б у шахматистов было всё в порядке… тут и у хоккеистов, и у футболистов, которые, как ни крути, снабжались государством получше, далеко не всё в порядке.

Грустновато бывает от неумения белорусских шахматных деятелей договариваться между собой, разруливать, по сути, не такие уж крупные и непреодолимые конфликты. В итоге «группировка Сорокиной» и «группировка Зарубицкого» устраивали странные заседания членов исполкома (заведомо без кворума), а конференция федерации, намеченная на конец июля, до сих пор не проведена.

Гродненский активист, мастер спорта Андрей Малюш надумал взять дело в свои руки – организовать конференцию по инициативе «снизу», приехать в Минск и всех разогнать к чёртовой матери помирить. Уже и электронное голосование затеял. Что ж, ветер в корму, хотя в открытом письме А. М. несколько смущает излишний надрыв: «Больше года общественное объединение «Белорусская федерация шахмат» практически не работает. В октябре 2020 года прошел чемпионат с рекордным количеством участников: у мужчин — 8 спортсменов, у женщин — 7. Такого не было не в 20-40 годы, не в лихие 90-е годы» (орфография оригинала сохранена). Чего уж там, в первом чемпионате БССР по шахматам среди женщин осенью 1928 г. играло всего 5 шахматисток… Да и бывали в межвоенный период годы, когда первенства республики вообще не разыгрывались.

С интересом (но без попкорна) понаблюдаю, чем всё закончится. То же касается судебного процесса, затеянного от имени Ноны Гаприндашвили против американской фирмы Netflix, снявшей сериал «Ход королевой» и якобы умалившей достижения грузинской чемпионки. В последней серии, события которой разворачиваются в 1968 г., промелькнула фраза о том, что Гаприндашвили не сражалась с мужчинами, а она-де к тому времени уже не раз успешно им противостояла. И, значит, в сентябре 2021 г. выкатила иск на 5 миллионов долларов.

Как-то абсурдно от художественного произведения требовать энциклопедической точности (впрочем, и энциклопудии ошибаются). Если судебный процесс — не часть маркетинговой игры, призванной усилить интерес публики к продолжению сериала, то надо признать, что 80-летнюю шахматистку поразил пресловутый вирус истерических чрезмерных реакций (ВИЧР). Кстати, иск в очередной раз подтвердил, что сильные шахматисты-практики отнюдь не всегда хорошо ориентируются в прошлом и «дружат» с шахматной историографией. К примеру, указав в иске (с.5), что она являлась чемпионкой мира с 1961 г., Н. Гаприндашвили прибавила себе год чемпионства, а у своей предшественницы Елизаветы Быковой, напротив, год отняла. 🙁

…Пару слов об истории с IT-специалистом Андреем Зельцером, застреленным в Минске 28.09.2021 (причём в ходе перестрелки погиб и сотрудник КГБ). Похоронен Зельцер был только 6 октября, что выглядит странно. Загадок во всей этой истории вообще больше, чем надо; не могу, однако, избавиться от мыслей о том, что поcтупок А. З. как-то разворошил «общественное мнение», что Зельцер – это чуть ли не Гирш Леккерт ХХІ века. Понятно, местное пропагандонство не могло не оттоптаться на еврейской фамилии покойного Андрея.

А. Зельцер. Фото отсюда

Всеми силами стараюсь настроиться на позитив, но то и дело съезжаю в минор. Ну, ладно – помните мой замолот начала августа, где повествовалось о (не)использовании ценных помещений в районе бульвара Шевченко при прежнем главе администрации Центрального района? Не прошло и пары месяцев, как в четырёх тогда мною названных точках началась реальная движуха…

В помещение по бул. Шевченко, 17 вместо «Домашнего» вселяется другой продуктовый магазин. А по соседству, на бул. Шевченко, 24, открылся «Хит». Видно, «рубка» между розничными сетями будет жесточайшая хорошо, если это пойдёт на пользу потребителям

Фото с ул. В. Хоружей, 42 (бывший «короткевичский ЗАГС») и ул. В. Хоружей, 46/1 («дом Алеся Рязанова») не привожу, но поверьте, эти места ожили тоже. Совпадение? Или всё-таки публикации на этом сайте худо-бедно работают, как мыслите? 😉

Пожалуй, следует добавить, что подводящий коллектор неподалёку от «дома Короткевича» (о котором я писал 19.09.2021) в конце концов был отремонтирован. Теперь меня смущает промедление с ремонтом детской стоматологической поликлиники на Сморговском тракте, напротив «площади Перемен».

Обещали всё выполнить к 30 сентября 2021 г., но и десятью днями позже поликлинике было не до возобновления работы

Полистал отчётец о встрече сами-знаете-кого с руководством «Белкоопсоюза». Рассусоливания насчёт деятельности этой организации прокомментирую, как и полгода назад: «было бы смешно, если б не было так грустно». Оратор заявил: «В розничном товарообороте ваш удельный вес за последние пять лет (с 2016 по 2020 год) упал почти в два раза (с 7% до 3,9%). В этом году такая же негативная тенденция сохраняется… Белкоопсоюз – основной должник по расчетам за потребительские товары в республике… Ваша задолженность перед сельчанами и другими поставщиками товаров и услуг составляет почти полмиллиарда рублей. Из них просроченная – Br109 млн, или 24% (четверть) Абсолютно неприемлемы факты безответственности и халатности работников. Подвергать опасности здоровье людей, пользуясь тем, что пойти за покупками им больше некуда, – это, извините, преступление!» (речь о массовой реализации просроченной продукции в «глубинке»). И в то же время: «Вы сейчас, может быть, вообще единственный успешный пример модного государственно-частного партнерства». Если всё это было успехом, то что же считать провалом?!

Слабо верится в то, что первый зампред Витебского облисполкома Олег Мацкевич, 8 октября с. г. брошенный на «Белкоопсоюз», добьётся перемен к лучшему. Не преуспел же за 7,5 лет его предшественник, чиновник более крупного ранга (как бы в награду за вышеуказанные «успехи» 66-летний Валерий Иванов был назначен в июле 2021 г. управделами президента). Возможно, чего-то добился бы энергичный выходец из топ-менеджмента какого-нибудь «Виталюра» либо «Евроопта»… а скорее всего, нет. «Некрасиво подозревать, когда уверен», что всю систему надо менять.

Вольф Рубинчик, г. Минск

11.10.2021

w2rubinchyk[at]gmail.com

От ред. belisrael

К великому сожалению, уходят знакомые люди.

Прочитал о Леониде Судникове и вспомнил, что впервые играл с ним в Доме офицеров в Минске в 1970 на чемпионате БВО. Я тогда служил 2 года рядовым в Лядищах (Борисов), а он после окончания института был лейтенантом и год в Минске. Затем встречались не раз на чемпионатах республиканского “Урожая”, “Спартака” и др.

Сохранилась заметка из “Физкультурника Беларуси” за 31 января 1981, которую написал большой поклонник шахмат, калинковичский журналист Виктор Яковлевич Сакович.

Опубликовано 11.10.2021  19:21

***

PS. Отправил было в федерацию ссылки на «Жизнь налаживается?» и на свой июльский текст, где предлагал избрать председателем авторитетного тренера, и вот какую реакцию получил 16.10.2021: «Уважаемый господин Рубинчик! Благодарим за Ваше письмо и неравнодушную позицию к ситуации, сложившейся в ОО Белорусская федерация шахмат. В настоящее время идет подготовка к конференции, объявленной Попечительским советом ОО БФШ. Ваше мнение будет доведено до сведения Попечительского совета ОО БФШ. С уважением, ОО Белорусская федерация шахмат». Лучше, чем ничего 😉 И любопытно, что попечительский совет – согласно уставу БФШ, наблюдательный и консультативно-совещательный орган – теперь, выходит, круче исполкома 🙂 🙂

Если серьёзно, то полагаю, что форсировать проведение конференции БФШ уже не следует. С каждым днём эпидемиологическая ситуация в Беларуси ухудшается, и правильнее отложить до следующего года все мероприятия с приездом делегатов из регионов. Проводить же дискуссии виртуально-заочно – так себе вариант; вряд ли в таком случае будут решены все наболевшие вопросы.

В. Р.

Добавлено 16.10.2021  22:49

«Геаграфічны» падыход да Кульбака

Зэльманаўская геаграфія

Сьпярша хачу падзякаваць Сяргею Шупу, які абдарыў нас першымі перакладамі на беларускую твораў Мойшэ Кульбака “Панядзелак” і “Мэсія з роду Эфраіма”. Шчасьлівы час – вяртаньне пісьменьніка ў культурную прастору, і мы зараз, у студзені 2020 году, назіраем жывое абмеркаваньне ягоных тэкстаў, якое шчэ гадоў 10 таму цяжка было сабе ўявіць. Адна з тэмаў для дыскусіі – дзе месьціўся двор Зэльманавічаў, рэб Зэльмачкавы, ці, па-простаму, “рэбзэвы” двор. Нехта кажа пра “Тры Карчмы”, хтосьці – пра Пярэспу…

* * *

מינסק דליטא. Горад ценяў Яшчэ адзін факт у тэксьце: героі Цалка і Тонька ідуць купацца – ідуць за горад, палямі. Не ПРАЗ горад. Сьвіслач у Ляхаўцы (там дзе галоўны цэх Камунаркі) – гэта ўжо ўніз па цячэньні, з усімі гарадзкімі міязмамі, памыямі, адкідамі гарбарных фабрык (не для слабых нэрваў), біяадпад з шпіталёў… – там купацца немагчыма! Трэба ісьці праз увесь горад на паўночны захад – у раён сёньняшняга Камсамольскага возера, дзе напэўна і адбываецца дзея з купаньнем. Калі яны вяртаюцца з купаньня – бачаць будаўнікоў трамвайнай лініі. У 1929 годзе – калі пісаўся раман – якраз вялі лінію па Старажоўскай да вул. Крапоткіна. І гэта ўсё там!

Дмитрий Наумов А я мяркую, што зельманцы жылi ў Трох Корчмах :). I мяркую назаўсёды.

מינסק דליטא. Горад ценяў А дзе купаліся???

Дмитрий Наумов У Свiслачы, вядома. Трохкарчомны тракт рыхтык да сучаснай Камунаркi даходзiў.

Anton Rudak Я версію пра Пярэспу апублікаваў яшчэ ў 2014 годзе ў ЛіМе. З тых часоў толькі пераконваюся ў яе праўдзівасці)

Дмитрий Наумов Тут можна шмат чаго казаць… Але на месцы бiсквiткi яшчэ з 1881 года было прадпрыемства: вiнакурны завод Гатоўскага. Якiя тут зельманцы? :).

מינסק דליטא. Горад ценяў А хто сказаў, што Кульбак тапаграфічна дакладна апісвае месцы падзеяў? Гэта ж мастацкі твор 🙂 Але купацца ў раёне Трох Корчмаў канкрэтна было б небясьпечна для жыцьця. Перачытайце тую сцэну з купаньнем – як яны туды ідуць і як вяртаюцца.

Дмитрий Наумов Так, кожны лiчыць па-свойму. Гэта добра.

Аляксандр Белы Ай, а дзе ж быў гарбарны завод Бальшавік пабудаваны на месцы некалькі старых саматужных гарбарняў, і чаму Тоньке з Цалкам каталіся на лодцы паўз Ляхаўку? Не ганіце хвалю дэзы.

מינסק דליטא. Горад ценяў 1. Ня варта шукаць у мастацкім творы тапаграфічнай канкрэтыкі. Магчыма, што там усё – нейкія зборныя гарадзкія вобразы. 2. Гарбарны завод з Рэбзэдваром напрасткі не зьвязаны. Там працуе дзядзька Фоля, і гэта ўсё. Калі ён крадзе скуры, то ўцякае палямі-лясамі і ідзе дахаты паўночы. 3. На лодцы героі катаюцца ўніз па вадзе – і так, натуральна, даплываюць і да Камунара, і да Ляхаўкі. Дзе яны стартавалі свой заплыў – не ўдакладняецца. 4. Адзіны момант, які падтрымлівае вэрсію Трох Корчмаў – гэта мокрая цагляная сьцяна. Але гэта можна падвесьці пад п. 1. І наагул, у гэтай спрэчцы пераможца немагчымы (бо гл. п. 1).

Аляксандр Белы І Камунарка і Бальшавік былі ударнымі будоўлямі пяцігодкі. А раён Ляхаўка – знакавым габрэйскім фабрычным раёнам, з галоўнай уліцай, названай у гонар героя габрэйскага пралетарыята № 1 – Гірша Лекерта. Гэта ўсё канцэнтрацыя тыповасці, таму як месца дзеяння рамана прачытваецца перш за ўсё Ляхаўка, хаця яе вобраз можа быць трохі размыты.

מינסק דליטא. Горад ценяў Ніякіх “габрэйскіх раёнаў” у Менску не было. Калі ўжо шукаць нешта сапраўды знакавае ці тыповае – то гэта Балота (якое апяяў Харык як сымбаль пралетарскага яўрэйскага Менску). Калі не пралетарскае, а проста мяшчанскае – то Замчышча або Няміга з Шулэфам. Ну і самі Зэлмэняне – гэта ніяк не фабрычная пралетарская бедната. Ляхаўка – гэта амаль што фавэла, гэта ня іхны кантэкст.

Аляксандр Белы Хто пабудаваў усе без выключэння заводы Ляхаўкі? Які пераважна пралетарыят там працаваў? Чаму галоўную вуліцу назвалі ў гонар самага культавага бундаўскага героя (калі яшчэ гэтаму культу канчаткова не скруцілі галаву)? Гэта быў насычаны сімваламі раён, а побач вароняя слабодка – Тры Карчмы, там, значыцца, жылі ну зусім адсталыя старарэжымныя “хвасты”. І як сімвалічна, што на гэтым месцы разгортваецца велічнае сац. будаўніцтва. Заміж саматужных гарбарняў – вялікі завод. Заміж Вароняй Слабодкі – вялікая цукеркавая фабрыка. Сацыялізм наступае па ўсім фронце, а сраны ідішкайт сыходзіць у мінулае. І гэта адбываецца на Ляхаўцы. Хутка і таварыша Гірша [Лекерта] – спадарожніка – здадуць у архіў.

מינסק דליטא. Горад ценяў Для Зэлмэнянаў гэта ўсё маргінальна. Як бы там ні было, Ляхаўка не была яўрэйскім раёнам par excellence, знакавым або характэрным. У пачатку ХХ ст. яўрэйская гісторыя Менску адбывалася на Балоце, вакол Нямігі, на Камароўцы, Пярэсьпе. Ляхаўка ў розных яўрэйскіх успамінах і хроніках бадай што і ня згадваецца.

Аляксандр Белы Прамысловая рэвалюцыя ў Мінску пачалася з Ляхаўкі. Не было да рэвалюцыі нідзе такога прамысловага раёну, ды і пазней не было ў пэўным сэнсе. У міжваенныя гады пабудавалі Бальшавік, Камунарку і ТЭЦ, і пасля вайны прамысловае развіццё Мінска працягнулася па той самай дарозе на Магілёў, сённяшнім Партызанскім праспекце. Лагічна, што, калі Кульбак апявае (паводле ідэялагічнай разнарадкі між іншым) сацыялістычныя пераўтварэнні, дык і лакалізуе іх у самым іх эпіцэнтры.

* * *

У гэтай дыскусіі я не пачуваю сябе пэўна, бо не адчуваю ў самога Кульбака жаданьня прышпіліць сваіх герояў да канкрэтнага месца. Падкрэсьлю – гэта мае суб’ектыўныя ўражаньні. На пытаньне “дзе яны месьцяцца?” я б даваў такі адказ – яны месьцяцца ў прасторы мовы ідыш. Ідыш ёсьць топасам рамана “Зэлмэнянер”, і гаворка ідзе пра ідыш літвацкі з усімі дыялектнымі “холт хобн”, “пролэвкэ (пролубка)”, “влучка-бручка”, “дзяслы-яслы” і г.д., а як ужо літвацкі, дык тады і маем тапаграфію.

Як жа так – у першай кнізе рамана на 115 старонак толькі адзін урбанонім – Даўгінаўскі тракт, і па ім ідзе ўпрочкі дзядзька Юда (другі раз па ім будзе ўязджаць Бэра ў другой кнізе), а іншых вуліц не названа?.. Тапаграфія і веданьне гораду не дапамогуць, калі не браць у разьлік біяграфію ды сантымэнт, які і задае гэтую тапаграфію. На гугл-мапе варта набраць Даўгінаўскі тракт – Кабыльнік (Нарач), і мы ўбачым прамусенькі вэктар. Гэта кірунак на родны кут. Другі вэктар – вандроўка Бэры ад белапалякаў да сваех – такі ж вэктар з Захаду на той жа родны кут. І толькі прыканцы другой кнігі, на апошніх старонках, вядзецца пра “Камунарку”, такая раптам рэтраспэктыўная рэкагнасцыроўка на мясцовасьці.

Затое Кульбак дае падрабязную лякалізацыю Зэльманаўскай гаворкі, і яна, насуперак чаканьням, выступае далёка за межы менавіта рэб Зэльмачкавага двору. У “Зэльманавічах”, у другой кнізе, ёсьць адмысловае дасьледаваньне Цалкі пра Зэльманавічаў (“Зэльмэніяда”), чацьвёрты разьдзел якога так і называецца – “Зэльманаўская філалогія”: “Граніца Зэльманаўскай гаворкі цягнецца на сёньняшні дзень ад заходняга боку з-пад Менску, Лагойску, Самахвалавіч, Смілавіч і Пагосту да Сяльца, што вобач Молэва (Магілёў), і далей ва ўсходне-паўднёвым напрамку”.

Відавочна, Кульбак тут імкнуўся паказаць Зэльманавічаў як нашчадкаў біблейнага Саламона, такія не зусім мудрацы, але ж Саламонавічы-Зальмановічы. Безумоўны аргумент на карысьць “сантымэнтальнай” вэрсіі тапонімаў у Кульбака – Майсея Саламонавіча, які і сам быў “Зэльманавічам” па бацьку.

Само слова “Zelmenaner” — вельмі адметнае з пункту гледжаньня марфалогіі. Можна лічыць яго наватворам, нэалягізмам, створаным Кульбакам. Справа ў тым, што суфікс ער– [-er] (варыянты: ער-, נער-, אנער-) [-aner, -ner, -er] утварае назоўнікі, якія азначаюць асоб мужчынскага полу па роду заняткаў, прафэсіі, па якой-небудзь уласьцівасьці, а таксама назоўнікі са значэньнем “жыхар дадзенай мясцовасьці”. Але ж тут коранем – імя ўласнае “Залмэн” (усходнеэўрапейская традыцыя вымаўленьня біблійнага імя Шлоймэ-Саламон). “Этымалагічны слоўнік англійскай мовы” таксама тлумачыць: -er, назоўнік, азначэньне “які пастаянна пражывае ў…, карэнны жыхар, ураджэнец якой-н. мясцовасьці”, як у Londoner, foreigner, villager (лонданец, чужаземец, вясковец); вытворнае ад назоўніка ці прыметніка, можа быць супастаўлена з -er у нямецкай “Engländer” – англічанін.

Доў-Бэр Кэрлэр у гутарцы са мной прыгадаў цікавую фармацыю ווילנעאנער – [vilneaner] “віленчук(-скі)”, прычым толькі ў стылістычным звароце з ноткамі іроніі:  יונג-ווילנעאנער[jungvilneaner] “маладыя віленчукі”, утвораным ад יונג-ווילנע [jungvilne] “Вільня маладая”. Гэтая іронія дазваляе правесці сувязь з такімі паняцьцямі, як [berliner] “бэрлінец” і [berlinčik] “бэрлінчык”. Першы перыяд руху да сьвецкай адукацыі яўрэяў у Эўропе пачаўся ў Прусіі, у другой палове ХVIII ст., таму яго называюць “бэрлінскім”, а яго пасьлядоўнікаў – “бэрлінерамі”. Паступова ідэі “бэрлінскай” асьветы пранікалі ў яўрэйскае грамадства Расійскай імперыі – праз Прусію і Галіцыю. Спярша гэта было толькі зьнешняе перайманьне, і ў пачатку ХІХ ст. у Варшаве ўжо з’явіліся “бэрлінеры”, якіх насьмешліва і зьняважліва менавалі “бэрлінчыкі”. [berlinčik] “бэрлінчык” – ерэтык, недаверак (удзельнік яўрэйскага асьветніцкага руху ў ХVIII—ХIХ стст.). Не варта забывацца на “бэрлінскі” перыяд жыцьця Кульбака.

І апошняе ў маім кароткім допісе прадстаўленьне геаграфіі ў тэксьце “Зэльмэніяды” (“IV. Зэльманаўская геаграфія”). Вось першы абзац з яго:

Нэйрок. Цётка Хая-Матля са сваем мужам жывуць ужо трыццаць год у Нэйроку. Яна паехала была ў Амэрыку, толькі лепей яна абжылася-абшылася ў Нэйроку.” [Nojrok. Di mume XajeMatle mit ir man vojnen šojn drajsik jor in Nojrok. Zi iz avekgeforn in Amerike, nor zi hot zix beser bazect in Nojrok].

Тройчы паўтораны “Нэйрок” (пішу вымаўленьне на літвацкім дыялекце, бо менавіта тады яно і набывае сэнс) – гэта, як нам зразумела Нью-Ёрк, які Зэльманавічам анічога не гаворыць. Затое, напрыклад, дзядзька Зыся, кравец, мог, пачуўшы яго, адразу перакруціць на “nej rok” – “шыю капот (сурдут)”. У 15 главе ён, напрыклад, сьпявае: “nej ix sermiages vatove…” – “шыю я сярмягі ватовыя…”

Апошні сказ абзацу пра Нэйрок у літаральным перакладзе незразумелы, бо што такое “лепей пасялілася”? Нейкая бязглузьдзіца: “Яна паехала была ў Амэрыку, толькі лепей яна пасялілася (hot bazect zix) ў Нэйроку.” Але ўлічым іншыя сэнсы лексемы “bazecn”: 1. Заняць, займаць (месца); па-, за-|сяліць, па-, за|сяляць; 2. Абшы(ва)ць; 3. Абляпіць, абляпляць (аб мухах). У зьвязцы з “Нэйрок-Шыюсурдут” “яна лепей пасялілася” (“zi hot zix beser bazect”) магчыма ўцямна прадставіць у двухсэнсоўным выглядзе: “толькі лепш за ўсё яна абжылася-абшылася ў Нэйроку-Шыюсурдуцку”. Тады ўвесь абзац для нас зазьвініць чыстым сьмехам – сьмехам гаворкі тых Зэльманавічаў…

Андрэй Дубінін, Менск

12.01.2020

Ілюстрацыі з маскоўскага выдання “Zelmenіaner”, 1971 (мастак Л. І. Мароз)

Яшчэ колькі слоў пра геаграфію

Цалкам згодзен са старэйшым таварышам – як дакладная лакалізацыя асноўнага месца дзеяння ў рамане “Зельманцы” не была патрэбная Кульбаку на пачатку 1930-х гадоў, то, можа, і нам праз 90 год яна не дужа патрэбная. Пытанні ў нашай традыцыі часам важнейшыя за адказы, працэс пошуку – важнейшы за вынік… Тым не менш у верасні 2017 г., прамаўляючы ў кнігарні Логвінава пра Мойшэ Кульбака, я выказаўся за “адпраўку” зельманцаў у раён вуліцы Аранскай, дзе цяпер фабрыка “Камунарка”, і не бачу прычын “высяляць” іх у раён Пярэспы/Старажоўкі, на вул. Камуністычную або Старавіленскую (адзін дзівун іх адпраўляў і на Ракаўскую/Зыбіцкую). Вось тыя мае развагі 2017 г.:

Дзе жылі самыя вядомыя героі Кульбака – зельманцы? У канцы рамана гаворыцца пра тое, што на месцы іх двара будуецца фабрыка “Камунарка” (якая і цяпер існуе на вул. Аранскай). Здавалася б, усё ясна, але апошнім часам усё часцей гучаць сцвярджэнні аб тым, што меўся на ўвазе бісквітны цэх “Камунаркі”, які знаходзіўся ў лукавіне Свіслачы… (вул. Камуністычная, раён Старажоўкі). Некаторыя намёкі на Старажоўку сапраўды ёсць у рамане, але час дзеяння не супадае з адкрыццём бісквітнага цэху ўвесну 1929 г. Напрыклад, распавядаецца пра пуск трамвая (які адбыўся ўвосень 1929 г.). З тэксту вынікае, што “цукеркавую фабрыку” пачалі будаваць у канцы лета 1930 г. Такім чынам, нават метадам “ад праціўнага” можна высветліць, што зельманцы жылі ўсё ж у раёне Аранскай, на Ляхаўцы.

Цяпер бы я ўдакладніў, што месца, дзе ў 1930 г. паўсталі новыя карпусы “Камунаркі”, – не зусім-такі Ляхаўка… Але да Ляхаўкі з Аранскай куды бліжэй, чым з той лукавіны, якую згадваў А. Рудак 🙂

І яшчэ ўдакладню: вялікай будоўлі кандытарскай фабрыкі ўлетку 1930 г. на Старажоўцы, каб там лезла “мокрая, вымураваная сцяна”, не было. У памяшканне па вул. МОПРа (цяпер – Камуністычная) менская кандытарская фабрыка “Прагрэс” – яшчэ не “Камунарка” – была пераведзена ў сакавіку 1929 г. Падкрэслю – пераведзена, г. зн. хаты дзеля яе не руйнаваліся.

Аднаго прыведзенага доваду, па-мойму, зусім дастаткова, але ўсё ж крыху паразважаю і на тэмы, закранутыя ў fb-дыскусіі.

  1. Калі б Цалка і Тонька жылі на Старажоўцы, ім не давялося б, каб выкупацца, ісці садамі і палямі – Свіслач тамака зусім побач, у крайнім выпадку яны б ішлі ўздоўж яе. Ніхто не спрачаецца з тым, што Свіслач у раёне Ляхаўкі брудная цяпер і, мабыць, не вылучалася чысцінёй у канцы 1920-х гг. – але ў рамане і не сказана, што героі купаліся менавіта ў Свіслачы! Пад апісанне рэчкі, што ляжыць за пару вёрстаў ад горада (dos tajxl ligt a por viorst hinter shtot), а не перасякае яго, падыходзіць Лошыца – прыток Свіслачы, апрыёры чысцейшы і больш прыдатны для купання. Да яе з раёна “Трох Корчмаў” можна было дабрацца менавіта цераз палі-гароды.
  2. Тое, што Ц. і Т. купаліся не ў Свіслачы, ускосна даказвае іншы фрагмент, дзе гаворыцца пра Фалку і Ханэле, якія катаюцца на лодцы менавіта па галоўнай воднай артэрыі горада (Er fort mit ir af a shifl ibern Svisloch). Свіслач называецца не “рэчка” (tajxl), а больш паважліва – “рака” (Zej shvimen arop tajx). I наўрад ці гэтыя героі б узялі лодку на Старажоўцы, каб потым плысці цераз увесь горад, ажно да Ляхаўкі… З усяго відаць, што Фалка жыве недалёка ад той “прамзоны”: “Уначы стаіць ужо тая лодка далёка ўнізе па рацэ, пад вярбой. Месяц сцякае ў лодку з густых сырых галінак. На лузе ля берага ракі пасвіцца конь; тупае спутанымі нагамі ў цемры, храпе, а Фалкэ з Ханэлэ цалуюцца… Пасля поўначы пускаецца Фалкэ ў дом” (пераклад А. Дубініна). Лодку яўна пакінулі ў такім месцы, каб можна было яе лёгка забраць: а ці лёгка было б Фалку, калі б ён жыў на Старажоўцы, пусціцца дахаты з Ляхаўкі пасля паўночы, і потым яшчэ вярнуцца па лодку? 🙂

Вольф Рубінчык, г. Мінск

wrubinchyk[at]gmail.com

12.01.2020

Апублiкавана 12.01.2020  23:10