Tag Archives: еврейская жизнь в Беларуси

В. Рубінчык. КАТЛЕТЫ & МУХІ (15)

Непрыхавана слабы артыкул «Беларуская юдаіка: праблемы станаўлення і перспектывы развіцця» ад двух «цудоўных людзей» з навуковымі ступенямі даў нагоду паразважаць пра стан гэтай самай іудаікі, а ў нейкай меры – і беларускай навукі ўвогуле. Варта, вядома, акрэсліць і сцэнарыі, якія маглі б выправіць сітуацыю ва ўмовах сучаснай Беларусі.

Па-мойму, грунтавацца трэба на трох пастулатах:

  1. Энтузіясты, якія жадаюць вывучаць «яўрэйскія дысцыпліны» і пашыраць веды пра яўрэйства, у краіне пакуль ёсць, што даказваюць і публікацыі на нашым сайце (напрыклад, тут і тут).
  2. Беларусь – несвабодная краіна, дзе колькасць розных перашкод для самаарганізацыі грамадзян толькі расце. Лібералізацыя, пра якую так шмат вяшчалі прапагандысты на пачатку 2010-х гадоў, выявілася пустым гукам. Характэрна сёлетняе выказванне творчай асобы – спявачкі, паэткі, артысткі – якая раней не была заўважана ў «апазіцыйнасці» (брала ўдзел у «Славянскім базары», унікала «чорных спісаў»…). Святлана Бень выказалася так:

Сітуацыя ў Беларусі неяк пакрывілася… Для мяне заўсёды было загадкай, чаму стаў магчымы халакост? Як цэлы народ, што меў моцных і мудрых прадстаўнікоў, быў гэтак хутка ўзяты ў кальцо? Мусіў жа быць супраціў! Дык вось, распрацоўвалася тэхналогія, паводле якой свабода адбіралася малюсенькімі порцыямі, часам неспацігальнымі і абсурднымі. Напрыклад, з’яўляецца афішка: «Яўрэям забаронена купляць цыбулю ў краме». Чаму цыбулю? Незразумела. І людзі разважаюць: «Нам жа не сказалі ісці ў газавую камеру. Нам проста забаранілі купляць цыбулю. Ці павінны мы паўстаць са зброяй у руках? Быццам бы не. У нас жа сем’і, дзеці… Ладна, купім цыбулю ў іншым месцы». Праз тыдзень забараняюць яшчэ нешта. А ў чалавека ўжо падрэзаны крыльцы. Калі трэба ўзняцца са зброяй у руках, у яго ўжо няма гэтай зброі. Ён ужо не той, хто здольны сказаць: «Вы што, з глузду з’ехалі?!» Дык вось, мне здаецца, у Беларусі нам увесь час забараняюць купляць тую ці іншую цыбулю.

Уразіла, што Бенька спакваля параўноўвае лёс беларусаў з лёсам яўрэяў пры нацызме…

  1. Мажлівасці для самаарганізацыі/ажыццяўлення амбітных праектаў усё ж існуюць, але патрабуюць значных рэсурсаў і спалучаны з істотнай доляй рызыкі. Трэба рабіць допуск на пашыраны прававы нігілізм і перыядычныя змены настрояў «уверсе», з якіх вынікаюць перамены правілаў гульні. Карацей, Беларусь, як і Ізраіль – гэта край, дзе кожны можа стаць доларавым мільянерам… калі прыедзе мільярдэрам.

Калі вярнуцца да беларускай іудаікі, то найбольш балючае пытанне – «хто будзе за яе плаціць?» Я не прарок і адназначнага адказу не маю. Але ж на бліжэйшыя гады варта адкінуць думку, што плаціць/дапамагаць будзе дзяржава. Гэтая думка мела права на жыццё ў 1990-х і нават пачатку 2000-х гадоў. Напрыклад, ва ўступным слове да легендарнай ужо міжнароднай навуковай канферэнцыі «Яўрэйская культура Беларусі і яе ўзаемадзеянне з беларускай і іншымі культурамі» (Мінск, май 1994) прафесар філалогіі, загадчык кафедры БДУ Вячаслаў Рагойша прапаноўваў «аднаўленне ў Беларускім дзяржаўным універсітэце яўрэйскага аддзялення і кафедры яўрэйскай культуры, а ў Нацыянальным навукова-асветным цэнтры імя Ф. Скарыны – яўрэйскага сектара». Няма ўжо таго цэнтра імя Скарыны, а досвед супрацы яўрэйскіх суполак з БДУ меў у ХХІ ст. сумнеўныя наступствы. Міжнародны гуманітарны інстытут «імя Шагала» як адкрыўся (у 1999 г.), так і закрыўся (у 2003-2004 гг.). Засталася, праўда, кафедра з падрыхтоўкай «культуролагаў-гебраістаў», але ж і яе вага паступова зніжалася. Як прагназуе выкладчыца факультэта сацыякультурных камунікацый Ліза Кобрына ў тым жа № 4 «Маладосці», «у перспектыве не будзе размежавання на германістаў, амерыканістаў і гебраістаў… І, наколькі я разумею, дысцыпліна іўрыт будзе вывучацца толькі факультатыўна». Асабісты мой досвед зносін з нешматлікімі студэнткамі-гебраісткамі ўвосень 2007 г. (падчас семінару, які я вёў разам з перакладчыка-выкладчыкам Паўлам К.), пакінуў дзіўнае ўражанне: здалося, да нашага з Алесем Астравухам расповеду яны і не чулі пра мову ідыш. Выкладаць жа яе на факультэце, зразумела, ніхто не збіраўся і не збіраецца.

Мала чым у плане якаснай падрыхтоўкі праславіліся дзяржаўныя «яўрэйскія класы» пры мінскай сярэдняй школе № 132, якія існуюць з 1993 г. Яшчэ ўвосень 1994 г. Якаў Гутман у Вярхоўным Савеце параўноўваў іх з «пацёмкінскай вёскай». Тая самая Л. Кобрына кажа: «ведаў выпускнікоў гэтай школы хапала звычайна на адзін семестр, потым жа яны займаліся на тым узроўні, што і астатнія».

Гаваркі той факт, што міністру адукацыі днямі даручылі курыраваць… пабудову гандлёва-забаўляльнага комплекса ў Мінску. Дый цяперашняя «афіцыйная» беларуская навука – у цэлым жалю вартае відовішча. Біёлаг Валерый Верасаў нагадаў, што «ў Расіі на навуку траціцца каля 0,54% ВУП, у Беларусі каля 0,1%, у Сінгапуры — 2,15%, у Карэі — 4,15%, у Эстоніі — 2%». Ён жа перасцярог: «Спачатку нізкі ўзровень адукацыі ў краіне стане відавочным для ўсіх, а наступны этап – тэхнагенныя катастрофы». Для мяне і маіх сяброў гэты ўзровень відавочны даўно, таму я заўжды выступаў супраць будаўніцтва ў Беларусі АЭС.

Ад мізэрнага бюджэтнага «пірага» адкусваюць кавалкі пераважна адміністратары, нацэленыя на развіццё кан’юнктурных тэм. Зразумела, што сур’ёзнае даследаванне «яўрэйскіх дысцыплін» не ўпісваецца ў гэтую, з дазволу сказаць, парадыгму. Урад гатовы фінансаваць хіба што дэма-імпрэзы накшталт «Рэспубліканскага фестывалю нацыянальных культур» у Гародні. ХІ такі фэст прайшоў 4-5 чэрвеня – па завядзёнцы з удзелам яўрэйскіх суполак. Ясна, і ў такой прапагандзе «дружбы народаў» ёсць рацыянальнае зерне, аднак да навукі і адукацыі масавыя мерапрыемствы з песнямі, скокамі і раздачай мацы маюць дужа ўскоснае дачыненне.

На месцы гіпатэтычных замоўцаў праекта «Беларуская іудаіка» я б меркаваў, што яўрэйскія штудыі патрэбны ўсё ж не дзяржаве – і нават не беларускаму грамадству – а самім яўрэям. Каб адукаваныя мае супляменнікі набылі акрэсленае ўяўленне пра мінулае і будучыню, а потым абнавілі мясцовую «этнаэліту».

Першым крокам мусіла б стаць маштабнае (без «эканоміі на запалках») сацыялагічнае даследаванне яўрэйства Беларусі шляхам апытання: а) наведвальнікаў яўрэйскіх суполак; б) вядомых і аўтарытэтных яўрэяў у розных гарадах Беларусі. Важна высветліць попыт яўрэяў краіны на іудаіку і рабіць далейшыя крокі толькі пры той умове, што гэты попыт будзе перавышаць статыстычную пагрэшнасць. Іначай новы праект будзе чакаць лёс такіх вядомых бурбалак пачатку ХХІ ст., як «навукова-асветны цэнтр імя Сямёна Дубнава» ды «акадэмія яўрэйскай культуры і мастацтва».

Другі крок – заснаванне прыватнага Цэнтра (або Вышэйшых курсаў) ідыша ды ідыш-культуры ў адным з беларускіх гарадоў. Аксіёма: без ведання ідыша немагчыма ніякае сур’ёзнае вывучэнне гісторыі і культуры ўсходнееўрапейскіх (у прыватнасці, беларускіх) яўрэяў. Умова гэтая неабходная, але сама па сабе недастатковая.

Курсы маюць ладзіцца для двух катэгорый навучэнцаў:

– для маладых людзей – з пагружэннем у прадмет (1-2 гады інтэнсіўнага навучання мове і культуры).

– для энэрджайзераў больш сталага веку – у выглядзе перыядычных семінараў, летніх школ (3-4 тыдні).

Зразумела, выкладаць мусяць прафесіяналы з розных краін (у ідэале – аднадумцы, якія ўтварылі б «свівэ»), а студэнты маюць атрымліваць годную стыпендыю – у абмен на жорсткія патрабаванні да іхніх ведаў. Справа ў тым, што прэстыж ідыша – мовы, якую зневажалі дзесяцігоддзямі, у тым ліку самі яўрэі, – давядзецца ўздымаць амаль з нуля.

Цэнтр мог бы эфектыўна працаваць у горадзе з даволі развітай «яўрэйскай інфраструктурай», але не ў Мінску, дзе ў студэнтаў будуць пабочныя інтарэсы, а ва ўладаў – замнога спакусаў для ўмяшання ў працэс. Найлепш Цэнтру пасаваў бы, па-мойму, Пінск з яго сінагогай, даволі паспяховай прыватнай школай і актыўнасцю яўрэяў на лакальным узроўні (да таго ж карлін-столінскі хасідызм аўтарытэтны ў свеце). Не выключан і варыянт з Бабруйскам…

Трэці крок – некаторым слухачам і выпускнікам курсаў рана ці позна захочацца прымяніць свае веды. Тады-та і надыдзе час стварэння навукова-даследчай установы – умоўна кажучы, «Інстытута беларускай іудаікі». Гэтая шматдысцыплінарная ўстанова магла б прапаноўваць лекцыі, яшчэ лепшыя за гэтую, ладзіць навуковыя канферэнцыі і экспедыцыі па былых мястэчках, выпускаць часопіс кожныя 2 ці 3 месяцы, а не «раз на ўказ»…

Так, названыя крокі – кожны паасобку і ўсе разам – падобныя да ўтопіі, але, як той казаў, «калі захочаце, гэта не будзе казкай». У любым выпадку праект не менш рэалістычны, чым прапахлая нафталінам 30-х ідэя аднавіць у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі «асобны аддзел беларускай юдаікі і сабраць там усе выданні пра яўрэяў Беларусі, у тым ліку кнігі, часопісы, газеты на ідыш» («Маладосць», № 4, 2016, с. 109). Нацбібліятэка чацвёрты год не можа дамаляваць патрэбную рысачку на французскім надпісе ля ўвахода (з ліста першай намесніцы дырэктара ад 31.01.2013: «адміністрацыя бібліятэкі паспрабуе вырашыць гэтае пытанне з Мінскім скульптурным камбінатам»). Дый нашто «асобны аддзел», калі праз камп’ютар зараз можна заказаць па ключавых словах любое выданне, прысутнае ў каталогу?

Пакуль мае ідэі не рэалізаваны, у тутэйшых даследчыкаў, яўрэяў і неяўрэяў, вядома, ёсць шансы праявіць сябе ў супрацы з расійскім «Сэферам», украінскім Цэнтрам даследаванняў гісторыі і культуры ўсходнееўрапейскага яўрэйства (пры Кіева-Магілянскай акадэміі, якая нядаўна дэлегавала ідышыстку Наталію Рындзюк у Стоўбцы), Музеем гісторыі польскіх яўрэяў у Варшаве, ізраільскім інстытутам «Яд ва-Шэм» і г. д. Пэўную цікавасць да яўрэйскай тэматыкі выяўляе Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт харчавання, дзе многае, выглядае, трымаецца на соплях на асабістых кантактах супрацоўнікаў кафедры гуманітарных дысцыплін. Тым не менш канферэнцыя «Этнічная, моўная і культурная разнастайнасць у сучасным грамадстве» у маі 2014 г. прайшла годна. Між іншага, арганізатары (Ігар Пушкін, Юрый Бубнаў) у прадстаўленым імі дакладзе слушна заўважылі пра Беларусь: «Грамадскія арганізацыі не змаглі цалкам пазбавіцца ад жорсткай апекі з боку дзяржаўных органаў».

Як трудна мець справу з бюракратамі, паказвае і наступны штрых. У сакавіку 2016 г. падчас традыцыйнага шахматнага турніру Саюза беларускіх пісьменнікаў некаторыя яго ўдзельнікі ўхвалілі ідэю: звярнуцца ў міністэрства сувязі і інфарматызацыі, каб тое выпусціла да 120-годдзя Мойшэ Кульбака памятны канверт (не марку!). Электронны зварот адбыўся, і 31 мая намесніца міністра Наталля Гардзеенка дала папяровы (!) адказ:

У адпаведнасці з пунктам 10 Інструкцыі аб парадку вырабу і распаўсюджвання дзяржаўных і іншых знакаў паштовай аплаты Рэспублікі Беларусь, зацверджанай пастановай Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь ад 16 верасня 2008 г. № 38, выдатныя дзяржаўныя і палітычныя дзеячы, дзеячы навукі, культуры і мастацтва могуць быць адлюстраваны на дзяржаўных знаках паштовай аплаты не раней, чым праз 5 гадоў пасля смерці і да юбілеяў з дня нараджэння, якія кратны 25. Улічваючы вышэйназванае, у 2016 годзе выпусціць мастацкі канверт, прысвечаны 120-годдзю з дня нараджэння беларуска-яўрэйскага пісьменніка Кульбака Майсея Саламонавіча, не прадстаўляецца магчымым.

Малюнак на канверце не адносіцца да знакаў паштовай аплаты… Дый нават канверт з маркай да 120-годдзя Кандрата Крапівы мінсувязі выпусціла ў лютым 2016 г. Чым Кульбак горшы за Крапіву – незразумела. Творчасць Уладзіміра Караткевіча таксама зацікавіла ведамства (пад дату – у лістападзе 2015 г.), хоць на тым канверце і не пазначана, што ён выйшаў к 85-годдзю пісьменніка.

Прасцей за ўсё было б закінуць адказным работнікам міністэрства антысемітызм або «этнацэнтрызм», але ж не выпадае: сёлета яны ўспомнілі Натана Воранава, летась – Восіпа Цадкіна, Хаіма Суціна і інш. мастакоў, яшчэ раней – нацлідэраў Ізраіля… Можа – разанем лязом Окама – проста тупізм? 🙂

Вольф Рубінчык, г. Мінск

12.06.2016

wrubinchyk[at]gmail.com

Апублiкавана 12 чэрвеня 2016 18:57

Водгук мастака Андрэя Дубініна (13.06.2016)

Падзяляю думкі, прачытаныя ў лісьце “Катлеты & мухі”. Сам я беларус, але вучыў мову йідыш, ведаю сьпевы і вершы на ёй, размаўляў раней, зараз німа практыкі, таму мова скукожваецца. Вучыўся разам з рэстаўратарамі на летніках іудаікі (йідыш) у Вільні ў 1998 і 1999 гадах, курсы ўзначальвалі Довід Кац і Ёйсэф Берлэр. Мне 53 гады, свабодна валодаю італьянскай, шмат часу бываю ў Італіі на працы. У 90-ыя бываў вельмі часта ў сінагозе на Крапоткіна, і ад’язжаючыя габрэі пакідалі мне ўсё, стаўшае ў момант непатрэбным – збор твораў Шолэм-Алэйхэма на йідыш, багата розных кніжак, слоўнікаў і малітоўнікаў (ёсьць цікавыя жаночыя – на йідыш! – мужчыны маліліся на лошн-койдэш), плыткі са сьпевамі Александровіча і іншых, тфіліны, талесы… Працаваў камерай захоўваньня)))), гэта ўсё зараз у мяне. Дзякуй! А гройсн данк! (літвацкі йідыш)))

13.06.2016 18:45

В. Рубінчык. КАТЛЕТЫ & МУХІ (14)

Сёлета новай беларускай дзяржаўнасці – 25 гадоў. Хоць яна ладна-такі аб’едзена рознымі жучкамі, у нас ёсць свае межы, законы, пашпарты, валюта… «Абразанне» чатырох нулёў, намечанае ў РБ на 1 ліпеня 2016 г. (багата дзе ў крамах цэны прыведзены ўжо ў двух варыянтах), гаворыць пра тое, што «адзіная з Расіяй валюта», пра якую столькі трындзелі з 1994 г., у бліжэйшы час дакладна ўводзіцца не будзе.

Памыляюцца тыя, хто бачыць у дэнамінацыі 2016 г. выключна тэхнічны акт, бяскрыўдны для «люду паспалітага». Можна прагназаваць, што кошты будуць «акругляцца» ў бок павелічэння. Цікавы фрагмент нядаўна знайшоў у кнізе экс-чэмпіёна свету па шахматах Анатоля Карпава «Сястра мая Каіса», дзе ён распавядае пра рынак роднага Златавуста (Расія) пасля хрушчоўскай грашовай рэформы:

Колькі я сябе помніў, шклянка суніц або пучок кісліцы заўсёды каштавалі рубель. Калі ў 1961 годзе памянялі грошы ў суадносінах 10:1, тыя ж суніцы і кісліца ні дня не каштавалі грыўню. 15–20 капеек, дый тое з неахвотай, а ўжо ў наступнае лета пра цану, ніжэйшую за 30 капеек, нават і размаўляць не жадалі.

Вядома, уласная валюта, мытня і г. д. не гарантуюць, што не існуе пагрозы для нашай дзяржаўнасці. Пра гэтую пагрозу таксама шмат гукалі на пачатку 2000-х (асабліва пасля пуцінскай заявы наконт «мух і катлет» не, нашага серыялу тады яшчэ не было, крамлёўскі начальнік меў на ўвазе, што беларусам трэба вызначыцца і, магчыма, увайсці ў склад РФ «шасцю губернямі»). Але ў 2016 г. рэжым Лукашэнкі выглядае куды менш умацаваным, чым 15 гадоў таму. І калі на яго «наедуць» з Усходу, можа пацягнуць за сабой у бездань усю краіну.

Надта многа апошнім часам сустракаецца трывожных фактаў. Кожны з іх паасобку мо’ і не заслугоўваў бы ўвагі, але ўзятыя разам, яны ствараюць уражанне ўмела аркестраванай кампаніі.

Першы прэм’ер-міністр незалежнай Беларусі раптам стаў апраўдвацца за сваіх сучаснікаў і продкаў – за Кастуся Каліноўскага, за ўдзельнікаў бітвы пад Оршай… Цэлую кнігу надыктаваў напісаў, каб яго не западозрылі ў «русафобіі»: «Любим ли мы Россию?».

Жанчынка з заходнебеларускага (!) Івацэвіцкага раёна, якая мае дыплом настаўніцы беларускай мовы (!), збірае подпісы за перавод сельскай школы на рускую мову навучання…

Малады ўраджэнец Ліды – блогер, які даваў адлуп «расійскаму імперыялізму» на даволі нягеглым сайце 1863х.com (яго контрпрапагандныя метады – не нашы метады) – пры загадкавых абставінах трапляе ў бранскую вязніцу… Яго праект блакуецца, хоць 25.01.2016 рэдакцыя абяцала, што «наш сайт прадоўжыць сваю працу… Абяцаем, што станем яшчэ больш злымі ды напорыстымі».

Іменна сёлета я ўбачыў на пераходзе да станцыі метро «Пушкінская» ў Мінску, як нехта дапісаў ад рукі да паказніка «Трымайцеся правага боку» «Придерживайтесь правой стороны», ды яшчэ са спасылкай на Канстытуцыю… Між тым нават цяперашняя Канстытуцыя РБ, лаяльная да рускай мовы (дзяржаўнай з 1995 г.), не прадугледжвае перакладу ўсіх гарадскіх надпісаў на рускую.

14-1

Камусьці падавай «русского языка»…

Інтэрнэт-зануда Анатоль С. (беларус, які перабраўся на ПМЖ у Амерыку і на ўсіх сайтах каецца за ранейшыя «антылукашэнкаўскія» погляды) карава звяртаецца да тутэйшых у траўні 2016 г.: «Калі ўсё застанецца як мае быць зараз, то існая беларуская ўлада прайграе інфармацыйную вайну [Захаду], а з ёй дзяржаву Беларусь, і, зразумела, ўладу, якая пакуль ёсць адзінае, што нас аберагае ад хаосу. Нажаль, не бачу іншага выйсця, акрамя вяртання Беларусі ў склад Расеі. (…) Расея зберажэ і захавае нас – дзяржаву і беларускі народ». Навуковы супрацоўнік мінскага інстытута філасофіі, яшчэ адзін былы «змагар» Дз., выгадаваны «трэцім сектарам», адказвае яму чыста па-беларуску: «Добрая прамова».

* * *

Не збіраюся рабіць заявы ў стылі «Як страшна жыць». Аднак што праўда, то праўда: усё больш суайчыннікаў расчароўваюцца ў Захадзе (я-та ім ніколі не зачароўваўся) і не спадзяюцца ўжо на яго падтрымку «ў выпадку чаго». Некаторыя з расчараваных схільны кінуцца ў абдымкі Расіі з яе прагай новых тэрыторый.

Свежыя падзеі, якія падарвалі веру ў Захад, – рэферэндум у Нідэрландах, які скончыўся не на карысць збліжэння Украіны з Еўрапейскім Саюзам (красавік 2016 г.), і адмова Рады Міністраў Паўночных краін надалей фінансаваць Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт у Вільні (май 2016 г.). Нагадаю, гэтая ўстанова – ЕГУ – дае магчымасць нашым грамадзянам атрымліваць «альтэрнатыўную» вышэйшую адукацыю. Большая частка выпускнікоў працуе ў Беларусі і на карысць Беларусі. Сам я скончыў ЕГУ 17 год таму.

Як агідна было чытаць каментар былога старшыні Вярхоўнага Савета: «Нічога не бачу дрэннага ў спыненні такога фінансавання. Мабыць, скандынавы паразумнелі, таму што ў значнай ступені ЕГУ – гэта антыбеларускі ўніверсітэт». Аргумент – на ўніверсітэцкім сходзе ў 2002 г. не прагучала ні слова па-беларуску. І гэта кажа асоба, якая ў снежні 2010 г. запрашала расійскае кіраўніцтва ў рамках «саюзнай дзяржавы» ўвесці войскі ў Беларусь, каб «паклапаціцца пра захаванне чалавечых жыццяў і чалавечага здароўя» (!) Дапраўды, «чалавек без галавы» (у гэтай канкрэтнай ацэнцы палітыка-пенсіянера згаджуся з начальнікам беларускай «Свабоды»).

Няма сумневу, некаторых выкладчыкаў (не толькі і не столькі беларускамоўных) выціскалі з ЕГУ ў ХХІ ст. груба і несправядліва. Я пісаў пра ўціск, у свой час звяртаўся быў да рэктара… Але як пачытаеш сяго-таго, адчуваеш: няма ўжо асаблівай ахвоты бараніць гэтых «уладароў думак».

Адзін, культуролаг Максім Ж., відаць, мяркуе, што юныя беларусы абыйдуцца без апекі педагогаў – выхаваюць сябе самі ды з дапамогай «вуліцы»: «Школка насамрэч важыць няшмат… Рэальная культура стварае сябе сама». Другі, этнолаг Павел Ц., марыць пра «рэдукцыю культуры да прыроды» (гэта ў Беларусі, дзе ў гарадах жыве звыш 3/4 насельніцтва), пра «экалагічна арыентаванае неапаганства». Дай гэтым летуценнікам уладу, яны б канчаткова зацягнулі краіну ў стан «трэцяга свету», калоніі або паўкалоніі.

Трэці, палітолаг Андрэй К., у дыялогу з расійцам лёгка выйшаў за рамкі сваёй кампетэнцыі: «Беларусь і Расія могуць быць выключэннямі, але па пытанні Халакосту гэта не вельмі апраўдана. Гэтая тэма і тут замоўчваецца, мясцовыя жыхары таксама не наведваюць помнікі загінулым габрэям». Беларускія яўрэі наведваюць помнікі загінулым (хаця хто ведае – можа, для К. мы і не «мясцовыя жыхары»…). Больш за тое, на «Яму» ў Мінску штораз прыходзяць людзі рознай веры і рознага паходжання, а ў Шчучыне Гродзенскай вобласці школьнікі даглядаюць мемарыяльную зону ля аэрадрома. Мяркую, падобная сітуацыя і ў іншых мясцінах: прынамсі чуў, што зембінскую «Яму» парадкавалі навучэнцы Барысаўскага будаўнічага каледжа. Некаторыя неяўрэі ставілі помнікі загінулым землякам-яўрэям – прыклады ад былой дырэктаркі музея тут.

14-2

Ля месца згубы моўчадскіх яўрэяў (Баранавіцкі раён). Жыхар вёскі Моўчадзь Эдуард Хіркоўскі (злева) і аўтар тэкста. Фота А. Астравуха, верасень 2009 г.

Напэўна, мой калега, які скончыў БДУ, але працуе ў Літве, мае права не ведаць, што ўжо чвэрць стагоддзя «тэма Халакосту» ў Беларусі не замоўчваецца, што абараняюцца дысертацыі, ладзяцца выставы, знята мноства фільмаў, у пераважнай бальшыні кніг «Памяць» гаворыцца пра пакуты вязняў гета etc. Ну дык і я, пры ўсёй павазе, не абавязаны давяраць яго клопатам пра беларускіх даследчыкаў…

Дзякуй Б-гу, нямала шчэ ў нашай краіне прыстойных ды кваліфікаваных людзей. Па магчымасці абапіраюся на іх. Не ўсё страчана ў бізнэсе, літаратуры, мастацтве, сістэме адукацыі, аховы здароўя… ды нават судовай сістэме.

Так, у цэлым корпус суддзяў у Беларусі слабы і падатлівы, на «трэцюю галіну ўлады» ён пакуль не цягне. Так, юрысты не здолелі абараніць сябе ад антыканстытуцыйнай рэформы 2013 г. У асноўным юрыдычным дакуменце прапісана існаванне гаспадарчых судоў (паралельна з агульнымі), якія падпарадкоўваюцца Вышэйшаму гаспадарчаму суду Рэспублікі Беларусь. 29 лістапада 2013 г. Лукашэнка выдаў дэкрэт № 6, у якім пераназваў гаспадарчыя суды ў эканамічныя ды «скасаваў» ВГС. Яго работнікі, хацелася ім таго ці не, перайшлі на працу ў Вярхоўны суд, дзе з 2014 г. утварылася калегія па эканамічных справах… Між тым у раздзеле IV Канстытуцыі, які, паводле арт. 140, можа быць зменены толькі шляхам рэферэндуму, гаворыцца пра існаванне ў краіне як Вярхоўнага Суда, так і Вышэйшага гаспадарчага. Рэферэндуму ж у Беларусі не адбылося ні ў 2013 г., ні пазней. Затое ў чэрвені 2016 г. у Мінску рыхтуецца чарговы хурал «Усебеларускі народны сход» на дзве з лішнім тыс. галоў – от ужо дзе эканомія сродкаў падчас крызісу…

Свавольства «гаранта Канстытуцыі» для нас не навіна. Навіна – у тым, што сёлета нават млявыя і падкантрольныя суды Рэспублікі Беларусь баранілі грамадзян ад выбрыкаў выканаўчай улады. Так, у сакавіку 2016 г. суддзя Шабуня не паверыла паказанням трох міліцыянтаў і адправіла адміністрацыйную справу супраць грамадскага дзеяча на дапрацоўку. Суддзя Ціцянкоў спыніў справу, ініцыяваную Транспартнай інспекцыяй супраць кіроўцы, які нібыта нелегальна зарабляў на падвозе пасажыраў. Калі пільныя грамадзяне затрымалі за рулём п’янага начальніка міліцыі з Віцебска, то суд – о, шчасце! – не прыцягнуў іх да адказнасці за «вымаганне грошай», а наадварот, аштрафаваў палкоўніка і яго маці (за ілжэсведчанне). Нарэшце, на днях малады журналіст-фатограф выйграў справу ў КДБ. Камітэт больш за месяц незаконна трымаў фатографа ў турме пасля «мядзведжага дэсанту» ў 2012 г.

Няўжо тэндэнцыя? Можа, прыйдзе час, калі суддзі спытаюцца і з тых, хто прызначае такіх палкоўнікаў МУС, такіх кадэбістаў…

Тым часам яўрэі – фармальна самая адукаваная група ў cталіцы, як нагадаў мінскі інтэрнэт-часопіс – на падзеі ў Беларусі аказваюць мінімальны ўплыў. Маглі б уплываць крыху лепей, калі б выяўлялі больш салідарнасці, менш «клаліся» пад чыноўнікаў… Толькі адзін прыклад. Летась пасля дыскусій у «галоўным яўрэйскім саюзе» было вырашана спыніць выхад газеты «Авив» на паперы – на яе, маўляў, аніяк не знаходзіцца грошай. З 1992 г. выжывалі, а праз 23 гады чытачам (пераважна пажылым людзям) параілі асвойваць інтэрнэт, прасіць дапамогі ў дзяцей і ўнукаў… Са студзеня 2016 г. працуе сайт aviv.by – што характэрна, ён у некалькі разоў менш папулярны, чым сайт газеты беларускіх армян (miasin.by).

Здавалася б, няма рэсурсаў, дык няма. Але да aфіцыёзнай выставы «СМІ ў Беларусі» (май 2016 г.) рэдакцыя настрыгла з сеціўных матэрыялаў папяровы нумар накладам аж 300 ас. Абы дзяржаўныя службоўцы мелі шанс пусціць пыл у вочы нешматлікім наведвальнікам выставы.

У пілотным выпуску газеты «Анахну кан» (2002) я цытаваў Шолам-Алейхема (1859-1916): «Тое, што вісіць у паветры, абавязкова павінна ўпасці. Гэта не асабліва прыемна, але праўда». Каб хаця ўсё грамадскае яўрэйскае жыццё не скацілася да ўзроўню сэканд-хэнднага «Авива», які ўсё цягне мяне ў свае абдымкі… Забаўна, што адзін з кіраўнікоў «Лімуда» Сэндзі Кан напярэдадні імпрэзы выказаўся так: «Мы становімся сведкамі надыходу новай эры ў жыцці беларускіх яўрэяў, яны сталі зусім незалежнымі і вызначаюць формы яўрэйскага жыцця самі і для сябе». Вой, аптыміст… Хочацца, аднак, верыць, што заклікі і лозунгі з «Анахну кан» усё ж пакінулі след на свядомасці «яўрэйскіх лідараў».

Што да становішча ва ўсёй Беларусі, тут ад мяне мала што залежыць. Аднак у верасні 2016 г. я, відаць, схаджу на «парламенцкія выбары» – упершыню за доўгі час – і выкрэслю ў бюлетэні праімперскіх кандыдатаў, калі такія будуць. У незалежнай дзяржаве, няхай недасканалай, жыццё мне ўсміхаецца больш, чым на расійскай ускраіне («плавалі – знаем»). Залічыцца мой голас ці не – іншае пытанне.

Вольф Рубінчык, г. Мінск

20.05.2016

wrubinchyk[at]gmail.com

Апублiкавана 20 мая 2016