Monthly Archives: April 2013

Да 100-годдзя паэта Гiрша Рэлеса

 

 
Вітаю Вас, сп. Арон! Заўтра споўніцца 100 гадоў з дня нараджэння паэта Гірша Рэлеса (23.04.1913 – 17.09.2004). Суполка “Шах-плюс” толькі што выдала яго зборнік на ідышы і беларускай – гл. вокладку і некаторыя матэрыялы, якія ўвайшлі ў кнігу. Таксама вось спасылка на выкананне Рэлесам куплета з песні пра сваё роднае мястэчка Чашнікі: http://www.youtube.com/watch?v=o8yVeWC0P_M
Вырашайце самі, што з гэтага ставіць на Вашым сайце…
З павагай, Вольф Рубiнчык.
Мінск, 22.04.2013.

 

Анатацыя

Рэлес Гірш. Цяпер так… – Мінск: Шах-плюс, 2013. – 96 с. Гэты зборнік складзены з трох дзясяткаў вершаў вядомага яўрэйскага пісьменніка Рыгора Львовіча Рэлеса (1913–2004). Усе вершы падаюцца на ідышы і па-беларуску; многія пераклады (пазначаныя ў змесце зорачкай * ) друкуюцца ўпершыню. Прапанаваны таксама біяграфічныя звесткі пра юбіляра і нарыс Рыгора Барадуліна, прысвечаны Рэлесу.

Прадмова

Аўтар гэтага зборніка – наш зямляк Гірш (Рыгор) Рэлес, з дня нараджэння якога сёлета мінае акурат 100 гадоў. Пяру Гірша Рэлеса належаць шматлікія нарысы, апавяданні, аповесці, п’есы, жартаўлівыя і лірычныя мініяцюры, але сам ён сябе ўважаў перадусім за паэта. Таму да яго юбілею мы вырашылі падрыхтаваць менавіта зборнік вершаў і надрукаваць яго паралельнымі тэкстамі: на мове аўтара – ідышы – і ў перакладзе на беларускую.

У арыгіналах мы палічылі патрэбным захаваць познесавецкую граматыку мовы ідыш, якою нязменна карыстаўся Гірш Рэлес і якую ён выкладаў на курсах ідыша пры Мінскім аб’яднанні яўрэйскай культуры імя Ізі Харыка. Прычынаю таму не толькі даніна павагі самому пісьменніку, але і тая акалічнасць, што не ўсе чытачы на ідышы ў Беларусі прывыклі да граматыкі, прынятай у замежжы.

Дзякуй усім, хто спрычыніўся да выдання кніжкі, а перадусім шаноўным фундатарам праф. Алесю Бельскаму, Ісаку Рабіновічу, Святлане Рубінчык (усе з Мінска). Асобная падзяка – Сусветнай асацыяцыі беларускіх яўрэяў.

Кароткая біяграфічная даведка

Рыгор (Гірш) Рэлес нарадзіўся 23 красавіка 1913 года ў мястэчку Чашнікі на Віцебшчыне. Закончыў Віцебскі яўрэйскі педтэхнікум, Мінскі педагагічны інстытут імя М. Горкага. Працаваў настаўнікам у яўрэйскіх сярэдніх школах, а пасля іх закрыцця ў рэчышчы сталінскай нацыянальнай палітыкі – у рускай сярэдняй школе і школе працоўнай моладзі ў Слуцку, Наваградку і Мінску. У час Другой сусветнай вайны служыў у Чырвонай Арміі. Пэўны час працаваў у рэдакцыі беларускага сатырычнага часопіса «Вожык».

Вершы Р. Рэлес пачаў складаць у дзяцінстве, падахвочаны сваім бацькам Лейбам – аматарам яўрэйскай і сусветнай літаратуры, які сам рабіў літаратурныя спробы, але без колькі-небудзь заўважнага поспеху.

У 1931 годзе ў яўрэйскім савецкім друку пачалі з’яўляцца нарысы Рэлеса. Перад самай вайной у Мінску выйшлі першыя зборнікі яго вершаў на мове ідыш – «Пачатак» (1939) і «Вершы» (1941).

Пасля вайны пэўны час пісьменнік быў змушаны перапыніць літаратурную дзейнасць у сувязі з разгромам Яўрэйскага антыфашысцкага камітэта і разгорнутай у СССР шырокай антысеміцкай кампаніяй, што цягнулася да самай смерці Сталіна. Рэлес быў выключаны з Саюза пісьменнікаў БССР. Зрэшты, магчыма, гэта ўратавала яго ад арышту.

Пасля смерці Сталіна Р. Рэлес быў адноўлены ў Саюзе пісьменнікаў, пісаў на рускай мове аповесці, прысвечаныя жыццю савецкіх педагогаў. Гэтыя аповесці перакладаліся на беларускую мову і друкаваліся ў рэспубліканскіх выданнях.

У 1960-я гады, пасля адкрыцця часопіса «Саветыш геймланд» і газеты «Бірабіджанэр штэрн» (на ідышы), зноў вярнуўся да творчасці на сваёй матчынай мове, рэгулярна выходзіў да чытача з вершамі, нарысамі, гумарэскамі. З’явіўся шэраг кніг яго паэзіі і прозы на ідышы і ў перакладах на беларускую і рускую мовы. Пісьменнік шмат ездзіў па былых мястэчках Беларусі, збіраючы яўрэйскі фальклор.

У гады «перабудовы» і пазней Р. Рэлес актыўна працаваў у Мінскім аб’яднанні яўрэйскай культуры, вёў курсы мовы ідыш. У гэты перыяд творы Рэлеса пачалі друкавацца ў яўрэйскіх выданнях ЗША, Велікабрытаніі і Ізраіля.

Р. Рэлес шчыра вітаў набыццё Беларуссю незалежнасці. У гэты час ён пачаў працаваць над кнігай мемуараў «Яўрэйскія савецкія пісьменнікі Беларусі». Працу гэтую пісьменнік скончыў незадоўга перад тым, як пакінуў жыццё. Кніга была выдадзена ў Мінску на ідышы ў 2004 годзе. На шчасце, Рыгор Рэлес паспеў патрымаць у руках свой апошні твор і парадавацца з гэтае нагоды.

Да апошняга дыхання Р. Рэлес прапагандаваў творы яўрэйскіх пісьменнікаў, выступаў перад чытачамі, спрыяў вывучэнню мовы ідыш. Ён быў гарачым прыхільнікам шырокага перакладання яўрэйскай літаратуры на беларускую мову, якой свабодна валодаў і ахвотна карыстаўся.

Рыгор Барадулін

ІСКРА Ў ПОПЕЛЕ

Драўляны дом па вуліцы Энгельса. Халодная падлога, бо зямля блізка. На вакне ляжаць спелыя, сакавітыя, як лаянка балаголаў, ігрушы. П’ём нейкае саматужнае віно. Не слабое й не моцнае. Хаім Мальцінскі, якому радзіма аддзячыла ссылкай за тое, што дайшоў да Берліна, страціў нагу, ды я, востракадыкі і стогачупрынны малады паэт, у высокага, танклявага, спакойнага настаўніка школы рабочае моладзі й яўрэйскага паэта. Мне гаспадар дае самую большую ігрушыну. Мне ў выдавецтве даверылі перакласці кнігу вершаў Рыгора Рэлеса. З гэтае кнігі, якая выйшла й называлася «Бяроза пад акном», пачыналася мая перакладчыцкая праца, праца, якую аднойчы Васіль Быкаў назваў дужа смалістай.

Вершы й разважлівыя, роздумныя, й па-яўрэйску хітравата-мудрыя, паэмы з незабытым местачковым каларытам. Перакладаць было й цяжка, бо першы раз цалкам кніжку рабіў, і ўсцешна, бо пазнаваў і сваё мястэчка. Вушача й Чашнікі – радзіма Рыгора Львовіча Рэлеса – геаграфічна й душэўна блізкія.

Быў у рукапісе верш «Іскра ў попеле», ён тагачаснай рэдактуры на чале з загадчыкам, якога мастак Юзаф Пучынскі называў варшаўскім афіцыянтам, здаўся крамольным. Відаць, адчулі, што гэта была не марксісцкая іскра ды яшчэ ў попеле. Знялі, каб не азмрачаць ясныя й пільныя вочы цэнзуры, якая цнатліва, быццам тая прасталытка, называлася Галоўлітам. Пра аплату й казаць не варта. І аўтару й перакладчыку заплацілі па стаўках меншых, чымся плоцяць машыністкам за перадрук. Яшчэ ва ўмовах канспірацыі па-бальшавіцку насіў аўтар сувеніры ў шкляной упакоўцы памянёнаму загадчыку рэдакцыі. Але кніга выйшла й разышлася. Не залежалася. Хоць, як цяпер разумею, рабіў я з сырадою парашковае малако.

Потым перакладаў падборкі вершаў Рыгора Рэлеса й паэмы. Што называецца, ужыўся ў паэтычны свет. (…)

Рыгор Рэлес з’ездзіў усю Беларусь, запісваў, збіраў рэшткі мудрасці свайго народа. Пісаў пра яўрэяў, якія ацалелі ад навалы. Дый сам паэт цудам ацалеў ад перадваеннага й пасляваеннага хапуна. Можа, таму, што прымаў, як яўрэі кажуць, лыжку нематы. І яшчэ ратаваў Рыгора Рэлеса гумар. Відаць, і ў пекле жыве гумар. Забылася чорнае, страшнае, засталося ў памяці вясёлае. Смех праз слёзы, ці што. Помняцца Чашнікі, помняцца землякі, якія таксама ратаваліся гумарам.

У першыя гады савецкай улады суддзёй зрабілі шаўца Мэндэле. Першы суд. Судзяць канакрада. Новапрызначаны суддзя пытаецца:

– Як па старым кодэксе, колькі гадоў?

– Чатыры.

– А скідкі ёсць?

– Парабак.

– Два гады далоў.

– У Чырвонай Арміі служыў.

– Яшчэ два гады скінуць.

– У арцель уступіў першы.

– Яшчэ два гады далоў.

Атрымалася шэсць гадоў скідак. І ў выніку вынеслі рашэнне: цяпер, калі ўкрадзе збрую, будзе ў разліку.

Праўда, пазней, калі савецкая ўлада ўбралася ў пер’е, як кажуць, судзілі прасцей. Суд над Ізі Харыкам са смяротным прысудам доўжыўся 15 хвілін. Нарасло савецкіх прафесіяналаў.

А чаго варта лірычна-камічная навела пра чашніцкага ваданоса. Калі Рэлес вучыў Біблію, дык Майсей уяўляўся яму гэтым ваданосам. Насіў ваду з крынічнай Вулянкі. За суды (два вядры) браў пяць капеек. Калі яму аднойчы гаспадыня хацела заплаціць тры капейкі, аднёс ваду назад і выліў у рэчку. Палічыў за абразу вады. Па ваду йшоў задворкамі, каб не сустрэць каго з пустымі вёдрамі. Шанаваў беларускую традыцыю. Бо сустрэць каго ці перайсці дарогу з пустым – на няўдачу. І наадварот, ад рэчкі з поўнымі вёдрамі йшоў па галоўнай вуліцы. З поўным – на шчасце, на шанцаванне. Ваданос дужа клапаціўся пра рэчку. Глядзеў, каб не пралі бялізну, каб дзеці купаліся ўніз па плыні. І калі пабудавалі каля ракі фарбавальню, прыгразіў, што спаліць яе. За гэта пасля прыпісалі яму правы ўхіл. Нейкі час працаваў на каланчы ў пажарнай. А пасля змушаны быў уцякаць ад рэпрэсіі як праваўхіліст.

У тых жа Чашніках цырульнік некага галіў і на момант пакідаў яго намыленага, каб паглядзець у вакно, якая ўлада на вуліцы.

У Віцебску, як малады журналіст, часта сустракаўся Рэлес з Пэнам – настаўнікам Шагала. Неяк Пэн расхвалявана заўважыў пра свайго вучня:

– Я яго вучыў-вучыў, а ён малюе чорт ведае што.

– І сапраўды, мазня, – захацеў падтрымаць старога майстра Рэлес.

Ды Пэн адразу ўзарваўся:

– Не ўздумай так называць!

Рэлес не здаваўся:

– У яго й людзі й каровы лётаюць.

Пэн працягваў:

– Ты пішаш як усе. У цябе ў вершах могуць людзі лётаць?

– Могуць. Гэта ж у вершах, – пасмялеў малады паэт.

– Дык вось у Шагала яны лётаюць на палотнах. Вуха да гэтага прывыкла, а вока не прывыкла й ніколі не прывыкне, – скончыў гаворку Пэн.

Альбо як Пэн хадзіў на базар. Усе яго ведалі. Віцебск да вайны быў хатнім горадам. Пэнавы творы выразалі з газетаў і на сцены вешалі. І, зразумела, прадавалі яму ўсё віцяблянкі за сімвалічную цану. А Пэн, прыйшоўшы з базару, дзівіўся:

– І чаму гэта скардзяцца, што на базары дарагоўля? Усё дужа танна…

Ахвотна распавядае Рэлес пра літаратурнае жыццё з яго рэвалюцыйным пафасам.

Ізі Харык сабраў маладых ударнікаў у літаратуры. Перад гэтым на нейкай гарбарні сказалі напісаць хто што можа, бо будуць вызначаць па жанрах. І напісалі, й сабраліся. Адзін чытае: «Шумеў лес. Па лесе бегла дарога. Па дарозе ехала фурманка». Значыцца, празаік. Другі чытае: «На суку сядзела варона. Лісіца пытаецца ў вароны…» Байкар. Самы нервовы пачынае лямантаваць: «Рукі мае, ногі мае, вочы мае…» Заключаюць:

– Лірык.

– Абы не поц! – сказаў той пакрыўджана й сеў.

А нехта заяўляе, што ён на беларускай мове напісаў, і чытае:

Іду па цаху я,

А вецер лютуе.

Андрэй Александровіч, пралетарскі паэт, зазначае, што паэт піша адразу на некалькіх мовах. (…)

Пра свайго таварыша Хаіма Мальцінскага ўзгадвае паэт і такое. Мальцінскі злавіў ката з чатырма белымі лапкамі ды занёс у кабінет да кіраўніка БелАППа, кажучы: «Вы не БелАППы, во сапраўдны белап».

Гарэзлівы ўспамін у Рэлеса пра Цодзіка Даўгапольскага, якога я застаў і запомніў старым класікам яўрэйскай літаратуры. Малады Цодзік Даўгапольскі ў творчае камандзіроўцы ў мястэчку ходзіць і лічыць зоркі ў небе. Падыходзіць стары яўрэй і пытаецца:

– І чым вы гэта займаецеся?

– Паэзіяй, – адказвае Даўгапольскі.

– А што такое паэзія?

– Ну як вас завуць?

– Мота.

– Ну вось: Мота, сюкай у балота.

– І гэта паэзія? Дык і я так сумею. Ну, а як вас завуць?

– Цодзік.

– Цодзік, сюкай у лазні.

– Дык не гучыць.

– А ты падстаў тазік.

Дарэчы, калі я сказаў неяк Рэлесу, што ён яшчэ маладзявіта выглядае, ён мне адказаў: «Цодзік Даўгапольскі ў такіх выпадках удакладняў – пераніцаваны на трэці бок».

І вясёлыя й сумныя гісторыі, здарэнні, прыгоды. Усё гэта можна пачуць ад Рыгора Рэлеса, рупнага ахавальніка агменю яўрэйскага.

І калі я даволі-такі не мякка запытаўся ў Рыгора Рэлеса, чаму ён не едзе ў зямлю абяцаную, адказаў мне яўрэйскі паэт прыпавесцю свайго старога знаёмага: «Бачыш гэтую шафу, яна стаіць, а пачні рухаць – рухне».

Выпіўшы чару гаркоты поўную, аж з коптурам, Рыгор Рэлес захаваў мудрую ўсмешку і нават насмешку з сябе. Гэта й трымае яго.

Як іскра ў попеле, паэзія Рыгора Рэлеса. Не дае прыску роднае мовы астыць.

P.S. У чарнавіках знайшоў я гэтую «Іскру». Перачытаў, і не магу даўмецца, што ў ёй крамольнае знайшлі ў Галоўліце.

Іскра ў саломе –

жах.

Полымя ўспыхне кудлата.

Сотні па сцежках, шляхах

з торбамі пойдуць па хатах.

Іскра ў снезе –

вада,

Кропля, што знаку не кіне.

Дзьмухне вятроў валадар –

Белай лядзяшкай застыне.

Іскра ў прысаку –

тлен.

Нельга атухлай сагрэцца.

Бо адпалымнеламу –

тлець,

Двойчы вагню не ўзгарэцца.

Гэтая іскра –

ўспамін,

Робіць далёкае блізкім.

Ёй полымна цемру не змыць,

Ды ўсё-такі гэта –

іскра.

1993, 1998

Крыніцы: Барадулін Р. Збор твораў. Т. 4. Крытычныя артыкулы, успаміны, літаратурныя запісы. Мінск: Маст. літ., 2002. С. 262–266; Барадулін Р. Толькі б яўрэі былі!.. Кніга павагі і сяброўства. Мінск: Кнігазбор, 2011. С. 23–27.

А так выглядае вокладка зборнiка (малявала Алена Сарока):

vokladka

 

ПАМЯЦІ СЛАВУТЫХ ЗЕМЛЯКОЎ
Чашніцкая цэнтральная раённая бібліятэка правяла для вучняў старэйшых класаў СШ №1 літаратурны вечар «Праз скрыжаваны агонь», прысвечаны 100-годдзю са дня нараджэння Рыгора Рэлеса. Школьнікі даведаліся пра цікавыя звесткі з яго біяграфіі, пазнаёміліся з творчасцю.  На літаратурным вечары ўзгадалі пра нашых пісьменнікаў-землякоў Г. Пашкова і А. Шашкова.
У чытальнай зале была аформлена выстава «Сэрцам з родным краем», на якой — творы трох аўтараў. Увазе хлопцаў і дзяўчат прадставілі таксама буклеты, якія спецыяльна падрыхтавалі да юбілейных дат славутых землякоў супрацоўнікі Чашніцкай цэнтральнай раённай бібліятэкі.
Наталля СТУКАЛАВА. (http://www.chyrvonka.by/?p=5565 29.04.2013)

Апублiкавана 22.4.2013

Шестидневная война и др. фильмы

14-15 апреля 2013 в Израиле отмечают День памяти

павших в войнах и жертв терактов.

СМОТРЕТЬ ВСЕ ФОТОГРАФИИ. СЛАЙД-ШОУ

А уже вечером 15-го начинается празднование

65-й годовщины Независимости страны – Йом Ацмаут

 

Леонид Млечин. Шестидневная война. Фильм 1-й


 

Шестидневная война. Фильм 2-й


 

Шестидневная война. Фильм 3-й


Шестидневная война. Фильм 4-й


 

Шестидневная война. Фильм 5-й


 

Воздушные бои: ВВС Израиля


 

Л Млечин. Зачем Сталин создал Израиль. 2008

 

Совершенно секретно – Израиль


 

Л. Млечин. МОССАД – Лицензия на убийство. 2011 г.


 
15 апреля 2013
 

Гарри Каспарову – 50!

Как быстро летят годы! Помню еще самые первые фото. А еще 47-й чемпионат Союза, проходивший

в Минске с 29 ноября по 27 декабря 1979-го, когда на одном из туров сидел в большом зале клуба

имени Дзержинского, а совсем недалеко мама Гаррика, Клара, и слышал, как ей давала ценные

советы жена Миши Таля, Геля. Поздравления гениальному шахматисту, и вообще человеку, Гарри

Каспарову!

 

ПОЗДРАВЛЕНИЕ Г.КАСПАРОВА С ЮБИЛЕЕМ ОТ ЕГО ТРЕНЕРА, А.С.НИКИТИНА

КАСПАРОВ. 50 АЛЕКСАНДР РЫКЛИН

БЫВШИХ КОРОЛЕЙ НЕ БЫВАЕТ Валерий АСРИЯН


Тринадцатый Владимир Барский

Полвека Каспарова Андрей Ярков

13 апреля 2013

Вольф Рубинчик из Минска прислал материал Юрия Тепера на беларусском, с воспоминаниями о двух минских турнирах Гарри, опубликованный в 2003 к 40-летию Каспарова.

ГАРЫ КАСПАРАЎ У МІНСКУ

Цяжка знайсці ў сучасным свеце чалавека, які б нічога не ведаў пра Гары Каспарава. Адны аматары шахмат захапляюцца яго фенаменальнымі спартыўнымі дасягненнямі на працягу чвэрці стагоддзя, для другіх Каспараў – спалучэнне «Алехіна і Таля», а яго партыі – эталон бліскучай камбінацыйнай гульні, трэція, аддаючы належнае яго генію, папракаюць трынаццатага чэмпіёна свету за хаос у шахматным свеце, да якога спрычыніўся Гары. Пры гэтым абыякавых да Каспарава папросту няма. Тым болей дзіўна, што 40-гадовы юбілей Гары Кімавіча ў красавіку 2003 г. апынуўся па-за ўвагай нашай прэсы. Ці не азначае гэта, што Каспараў ужо не цікавы для публікі? А можа, пра яго ўжо ўсё напісана? Не думаю. Мне хацелася б нагадаць пра візіты Г. Каспарава ў беларускую сталіцу.

Першы прыезд 14-гадовага Гарыка ў Мінск у студзені-лютым 1978 г. быў звязаны з яго ўдзелам у мемарыяле Сакольскага. Атрымаць права гуляць у гэтым турніры бакінцу было няпроста. Мемарыялы Аляксея Паўлавіча Сакольскага – вядомага майстра, трэнера і тэарэтыка ладзіліся ў Мінску з 1970 г. і мелі дзве асноўныя мэты: 1) даць беларускім майстрам магчымасць папрактыкавацца перад усесаюзнымі спаборніцтвамі; 2) дазволіць беларускім кандыдатам у майстры выканаць майстарскую норму. Зыходзячы з гэтага, на мемарыял запрашаліся майстры альбо гросмайстры з іншых саюзных рэспублік. Каспараў, хоць і стаў ужо двойчы чэмпіёнам СССР сярод юнакоў (у 1976 і 1977 гг.), звання майстра фармальна яшчэ не меў, а таму, з гледзішча арганізатараў – беларускага спартыўнага таварыства «Спартак» і рэспубліканскай шахматнай федэрацыі – не ўяўляў цікавасці. Сапраўды, якая карысць ад прыцягнення «чужых» кандыдатаў у майстры – «што ў нас, сваіх не хапае?» (гэтую рэпліку цытуюць складальнікі зборніка «Мемориалы Сокольского»). У той жа час Каспараву неабходна было як мага хутчэй стаць майстрам спорту для паскарэння сваёй шахматнай кар’еры. Нямала намаганняў спатрэбілася М. М. Батвінніку, каб яго выхаванец усё-ж такі быў уключаны ў турнір – на правах майстра.

Мемарыял Сакольскага 1978 года сабраў даволі моцны склад: акрамя беларускай «шахматнай гвардыі» – В. Купрэйчыка, А. Капенгута, В. Дыдышкі, Я. Мачалава, С. Юферава, М. Шарашэўскага і інш., у турніры гулялі малдаўскі гросмайстар А. Луцікаў і моцныя майстры Я. Клован (Рыга) і А. Захараў (Растоў-на-Доне). Здавалася, у 14-гадовага падлетка няма шанцаў на поспех сярод гэтага суквецця майстроў. Аб стаўленні гульцоў да «хлапчука» можна судзіць з аповеду мінскага аматара шахмат, які размаўляў з М. Шарашэўскім напярэдадні турніру. Мінскі майстар не без долі снабізму гаварыў пра Каспарава: «Нам яго навязвае Масква, не сварыцца ж з ёй з-за хлопчыка. Няхай едзе, павучым яго гуляць. Магчыма, набярэ ачкі 3-3,5 – наступным разам згуляе лепей». Не ведаю, ці ўсе майстры так разважалі, але выйшла якраз наадварот. Пасля таго як у трэцім туры Шэрашэўскі, адмовіўшыся ад нічыі, прайграў маладому бакінцу, ён сказаў літаральна наступнае: «Гэта будучы чэмпіён свету!». А параўноўваць слыннаму мінскаму трэнеру было з кім: у канцы 60-х гг. ён, у складзе юнацкай зборнай БССР, гуляў з А. Карпавым…

Пасля трох тураў Каспараў меў 3 ачкі. На старце ён перамог чэмпіёна Узброеных сіл С. Юферава, у другім туры – майстра А. Ройзмана. Гонар беларускіх шахмат здолелі абараніць Вячаслаў Дыдышка, які перамог «непачцівага» госця ў 4-м туры, і Яўген Мачалаў, які перапыніў Гары перад фінішам. Калі ўдзельнікі турніру хутка зразумелі, з кім маюць справу, то заўзятары гэтак хутка «перабудавацца» не маглі. Пачаліся нават скаргі: «напэўна, беларусы зусім развучыліся гуляць, калі майстры не даюць рады хлопчыку». Міжнародны майстар Яніс Клован крыху супакоіў «скаржнікаў»: «Гэты хлопчык яшчэ сябе пакажа».

У кнізе «Безлімітны паядынак» Каспараў піша: «Удалося перамагчы некалькіх вядомых майстроў, але адной нічыі з кандыдатам у майстры дараваць сабе дагэтуль не магу. У мяне была начыста выйграная пазіцыя, але тут да мяне падышоў Альберт Капенгут, знаны беларускі трэнер, і сказаў, што ў гатэлі мяне чакае кніга “Граф Монтэ-Крыста”. Я так узрадаваўся, што адразу ж памыліўся». Такім чынам, Каспараў упусціў выйгрыш і партыя скончылася ўнічыю. У «гістарычнай партыі» Каспараву супрацьстаяў Валеры Смірноў, цяпер – міжнародны майстар.

Нічога дзіўнага, што майстарскую норму Каспараў урэшце выканаў і перавыканаў. Пытанне было ў тым, ці пераможа ён у турніры. Адзіным удзельнікам, што кінуў пальчатку каўказскаму госцю, стаў шматгадовы лідэр беларускіх шахматыстаў, гросмайстар Віктар Купрэйчык, які адставаў ад Каспарава толькі на паўачка перад апошнім турам. Да таго ж апанентам Купрэйчыка быў аўтсайдэр А. Любошыц (урэшце ён і прайграў), а Каспараву супрацьстаяў гросмайстар Луцікаў. Працытуем яшчэ раз Гары: «Каб стаць аднаасобным лідэрам, я мусіў перамагчы Анатоля Луцікава. Лёгка сказаць – “перамагчы”. А калі гэта першая ў жыцці сустрэча з гросмайстарам (сеансы не ідуць у рахунак)? Аднак, як кажуць, навічкам шанцуе».

Выйграўшы ў Луцікава, Каспараў выйграў і першы ў сваім жыцці дарослы турнір. Як пісаў М. Батвіннік: «Гэта быў найвялікшы поспех, якога калі-небудзь дабіваўся юны шахматыст у Савецкім Саюзе». Мне добра запомніўся эпізод па завяршэнні турніру. Шчаслівы пераможца накіраваўся са сцэны старога шахматнага клуба па вул. З. Бядулі ў залу. Мама абняла героя, як мне падалося, добра адрэпеціраваным жэстам, пацалавала яго і яны ўдваёх пайшлі да выхаду.

Хутка мінулі паўтара года, і вось ужо Гары выступае ў Мінску другім разам – на 47-м чэмпіянаце СССР у снежні 1979 г. За гэты час былы кандыдат у майстры перамог ва ўсесаюзным адборачным турніры (Даўгаўпілс, лета 1978 г.), заняў 9-е месца ў чэмпіянаце СССР 1978 г. (Тбілісі, снежань 1978 г.), заняў першае месца ў міжнародным турніры ў Югаславіі (Баня-Лука), дзе набраў 11,5 ачкоў у 15 партыях, выканаўшы норму міжнароднага майстра, а «заадно» і гросмайстарскага бала. З усяго было відаць, што таленавіты і працаздольны юнак з Баку не толькі блізкі да гросмайстарскага звання, але неўзабаве распачне барацьбу за сусветную карону. Так што, у адрозненне ад першага візіту ў Мінск, калі Гары Каспараў быў «таямнічым незнаёмцам», у 1979 г. ад яго чакалі многага. Старт Каспарава спраўдзіў прагнозы. Паўтарылася гісторыя з мемарыяла Сакольскага, калі Гары перамог у трох партыях запар. У 1979 г. яго «ахвярамі» сталі гросмайстры Т. Геаргадзэ, Я. Свешнікаў і А. Юсупаў.

Вось як апісаў гульню Гарыка на старце чэмпіянату галоўны суддзя – бліскучы журналіст Сала Флор: «Гары пастаянна гуляе ў жоўтым пуловеры, нібы ў майцы лідэра, як гэта прынята ва ўдзельнікаў сусветнай велагонкі. На сцэне ён сур’ёзны, сканцэнтраваны, адчуваецца, што сяго-таго ён навучыўся ў Батвінніка. Толькі калі пазіцыя прасвятляецца, ён робіць хуткія колы па сцэне. Ён хвалюецца і нават не спрабуе гэтага хаваць. Пасля дзвюх гадзін гульні ён “па Батвінніку” злёгку падсілкоўваецца. У глядзельнай залі сваё сталае месца займае чалавек, які больш за ўсіх хварэе за Гарыка – яго мама. Вось ад мамы ў пэўны час і прыходзіць “перадача”. Напэўна, любячая мама пасылае сыну штосьці смачнае».

Пасля бліскучага старта тэмп руху Каспарава крыху запаволіўся. Ён зрабіў запар 6 нічыіх і пасля 9 тураў дзяліў 1-3-е месца з В. Купрэйчыкам і масквічом Ю. Балашовым. У 10-м туры (15 снежня) у партыі Г. Каспараў – К. Лернер здарыўся казус, які значна паўплываў на далейшае выступленне Каспарава. Напярэдадні, 14 снежня, у дзень дайгравання бакінец быў вольным ад гульняў. У гэты дзень мела месца своеасаблівая сустрэча Карпаў – Каспараў – па-за шахматнай дошкай. У той час як 12-ы чэмпіён свету, які прыбыў у Мінск толькі на 1 дзень, выступаў перад аматарамі шахмат у клубе імя Дзяржынскага (клуб КДБ), яго будучы пераможца быў запрошаны ў шахклуб Беларускага палітэхнічнага інстытута (цяперашні БНТУ). Камсамольская арганізацыя «палітэха» разам з шахматыстамі ВНУ зладзілі для школьніка – Гарык тады вучыўся ў 10-м класе – вялізную экскурсію, каб паказаць усе аспекты студэнцкага жыцця. Экскурсія госцю дужа спадабалася. Увечары было прызначана выступленне Каспарава перад аўдыторыяй. Паколькі назаўтра мусіў гуляцца 10-ы тур чэмпіянату, дамовіліся, што замест Гары сеанс адначасовай гульні правядзе ягоны трэнер А. Нікіцін. Нечакана, улічыўшы настрой публікі, якая слухала маладога шахматыста з вялізнай цікавасцю, а магчыма, пажадаўшы аддзячыць гаспадарам за цёплы прыём, Гары вырашыў сам правесці сеанс. У адказ на напамін трэнера аб неабходнасці берагчы сілы перад турам, Гары самаўпэўнена заявіў: «Нічога, я іх за паўгадзіны разграмлю».

Сеанс, аднак, зацягнуўся да позняга вечара. З 20 удзельнікаў сеансер перайграў 19. Адзіным пераможцам Гары стаў студэнт палітэха Бельфер. На наступны дзень, упэўнена дасягнуўшы перавагі ў дэбюце, бакінец выйграў тры пешкі ў міжнароднага майстра з Адэсы. Пры гэтым апошні знаходзіўся ў моцным цэйтноце. Пажадаўшы прыгожа завяршыць партыю, Каспараў пачаў ахвяраваць адну фігуру за другой. Белыя аддалі якасць, потым дзве пешкі і ўрэшце – каня. Мату не аказалася, і жыхар чарнаморскага горада выплыў са шторму з лішняй турой. Як сказаў у газеце «Фізкультурнік Беларусі» С. Флор: «Каспараў вельмі ўжо спяшаўся запісаць на свой рахунак заслужаную адзінку, і ў выніку пралічыўся. Дзіўна, нават Каспараў зявае! Шкада ў цэлым выдатна праведзенай партыі, аднак – здараецца».

Гэты драматычны выпадак меў камічны фінал: калі ўвечары маці Каспарава, Клара Шагенаўна, якая выконвала ролю яго прэс-аташэ, перадавала ў бакінскія газеты інфармацыю аб выніку тура, яна дала прыкладна такое тлумачэнне паразе: «Наконадні Гары літаральна згвалцілі, прымусіўшы даць сеанс. З-за гэтага сеанса ён не здолеў як след адпачыць». Каментарыі залішнія. Крыўдная параза ўнесла расстройства ў гульню юнака – пасля перамогі над Р. Ваганянам у 11-м туры (бліскучая абарона ў цяжкай пазіцыі) паследавалі два пройгрышы запар – у партыях з Ю. Анікаевым і А. Бяляўскім. Дзве перамогі на фінішы – над В. Купрэйчыкам і С. Далматавым – дазволілі «без пяці хвілін гросмайстру» (гэтае званне ён заваяваў на турніры ў Баку ў красавіку 1980 г.) падзяліць 3-4-е месцы з Ю. Балашовым…

Скончым аповед пра падзеі, што сталі гісторыяй, такім выказваннем 13-га чэмпіёна свету: «Мінск стаў для мяне шчаслівым горадам». Праўда, яго папярэдніка – А. Карпава – мы бачылі тут часцей, чым Гары Кімавіча. Але гэта ўжо асобная тэма.

Юрый ТЭПЕР

(паводле часопіса «Шахматы» (Мінск), № 1, 2003)

Пра аўтара: кандыдат у майстры спорту па шахматах, супрацоўнік бібліятэкі Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя М. Танка. Шмат гадоў трэніраваў шахматную каманду БДПУ. Аўтар шматлікіх артыкулаў, прысвечаных гісторыі шахмат і шашак у Беларусі.

Пра часопіс «Шахматы»: быў заснаваны 10 гадоў таму, у 20032008 гг. выйшла 22 нумары (тыраж № 1 быў часткова знішчаны па палітычных матывах).

14 апреля 2013

Вы видели льва? Генна Сосонко 28.05.2013